Skip to main content

Tetova News

Poeti që donte "iluzionet"


Ugo Foscolo

Në moshë të re u detyrua të largohej nga vendlindja e tij (ishulli grek Zacinto, sot Zante, dikur i përkisnin republikës së Venetos), përgjatë gjithë jetës u ndje si një i arratisur i përhershëm. E larguan prej botës gjithë ideale klasike ku lindi dhe u formua. Dergjej nga toka në tokë, ndjente se kishte një besim të caktuar fetar, edhe pse intelektualisht u formua në shkollën e Iluministëve. Lumturinë nuk e gjeti dot as te dashuria e një gruaje. Brenda tij rrëmbeheshin një lum pasionesh, por si shumë intelektualë të kohës së tij, e ndjeu veten të tërhequr nga imazhet e mrekullueshme të vendit të tij të lindjes, simbol i harmonisë dhe virtyteve. Preferoi të quhej Ugo, edhe pse emri i pagëzimit ishte Nicolo. Ndoshta prej nënës që ishte me origjinë greke, ai u zhyt thellë në letërsinë antike greke. E nisi prej saj, interesi nisi të zhvendosej drejt shkrimtarëve italianë e më pas drejt filozofëve... Shkrimtari i madh e vlerësonte tepër veten, pavarësisht gjendjes materiale dhe sociale që ishte relativisht modeste. Gjatë gjithë jetës ai u qëndroi besnik disa idealeve, siç ishte dashuria për atdheun, lirinë, bukurinë femërore dhe miqësinë. Këto ideale ishin si një lloj besimi fetar për të dhe i quajti "iluzione", duke i dhënë kësaj fjale jo kuptimin e mashtrimit, por të nevojës së shpirtit. Ashtu si edhe shumë poetë të tjerë të mëdhenj të kohës, mes të cilëve edhe Goethe, Ugo Foscolo ndjeu lidhjen e thellë mes letërsisë antike dhe moderne, shpirtin e romantikëve që rend gjithnjë drejt harmonisë klasike. Nga klasicizmi iluminist, Foscolo trashëgon materializmin: ai beson në konkreten. Njeriu lind nga materia dhe përfundon po aty. Nuk beson tek asnjë "e përtejme": origjina, domethënia dhe fundi i ekzistencës kalojnë për të vetëm nëpërmjet veprës së tij, poezisë. Foscolo do ta kujtojë gjithmonë qytetin ku lindi dhe shpesh herë edhe do t‘i thurë vargje ishullit ku lindi. Vargjet e para i shkroi në vitin 1794. Disa prej tyre ishin origjinale, por disa ishin fryt i përkthimeve. Të gjitha ia dërgoi fillimisht mikut të tij, Costantino Naranzi. Ndërkohë u prit si autor vjershash në "Vitin poetik" të cilin e organizonte prifti Angelo Dalmistro, që ishte një pasionant i letërsisë angleze. Kështu arriti pak e nga pak të bëhej pjesë e salloneve të grave fisnike veneciane, i sallonit të Giustina Renier Michiel dhe të rivales së saj, bukuroshes Isabella Teotochi Albrizzi (dashuria e parë e madhe e poetit). Aty u njoh edhe me Ippolito Pindemonte dhe të tjerë poetë të suksesshëm si Bertola. Shumë të rëndësishme qenë edhe kontaktet që pati edhe jashtë Venecias me grupin e miqve nga Brescia, të cilët ishin të hapur ndaj influencave franceze revolucionare, si dhe me Melchiorre Cesarotti, nga i cili ndiqte leksionet universitare. Pikërisht këtij edhe i shkroi në 30 tetor të vitit 1795, duke i dërguar dhe duke i kërkuar mendim për tragjedinë e tij të parë të titulluar "Trieste". I përket vitit 1796, një dokument që vërteton formimin e parë në letrat e Di Foscolo-s, dhe që është një plan studimi ambicioz i cili përfshin "moralin, politikën, metafizikën, teologjinë, historinë, poezinë, romanin, kritikën dhe artet", ku i riu regjistronte leximet, shkrimet e para dhe detaje nga veprat që do të shkruante më vonë. Po gjatë këtij viti, Foscolo shkroi disa artikuj te "Mercurio d‘Italia", që nxitën dyshimet e qeverisë së Venetos dhe kjo ishte një tjetër arsye që e detyroi edhe një herë të shpërngulej. Pasi përfundon Traktati i Kampoformios, me anë të së cilit Bonaparti ia linte Venecian, Austrisë, Ugo i ri transferohet në Milano. Aty njihet me Parinin dhe Montin, që e mbrojti nga akuzat që oborri roman i drejtonte për aktivitetin e tij poetik. Por Ugo dashurohet me gruan e Montit, Teresa Pikler. Edhe një herë peripeci. I papunë dhe aspak i lumtur për shkak të dashurisë ndaj Teresa Pikler Monti, në verën e vitit 1798 poeti transferohet edhe një herë, kësaj radhe në Bologna, ku nis bashkëpunimin me "Il Genio Democratico", themeluar nga i vëllai Giovanni. Nisi kështu të shtypi romanin epistolar, "Letrat e fundit të Jacopo Ortis", i cili e pa dritën e botimit pa dijeninë e shkrimtarit. Vitet 1801 dhe 1804 ishin vitet e një krijimtarie intensive letrare, por edhe vitet e një dhimbjeje të madhe shkaktuar nga vdekja e vëllait, Giovanni, i cili u vra në Venecia nën sytë e së ëmës. Edhe një herë megjithatë kthehen vështirësitë për shkrimtarin Ugo Foscolo. Pas disa viteve të kaluara në Francë, ai kthehet edhe një herë në Milano, ku përballet sërish me shumë vështirësi ekonomike. Braktis edhe një herë Milanon dhe në gusht të vitit 1812 poeti transferohet në Firence, ku deri në vitin 1813 kalon një periudhë të kënaqshme në sallonet mondane, por edhe sa i përket punës krijuese. Pikërisht aty arrin të fitojë dashurinë e Quirina Mocenni Magiotti, frekuentoi sallonin e konteshës d‘Albany, mikeshës së Alfierit, shkroi tragjedinë "Ricciarda", që u shfaq në Bologna në vitin 1813, nisi edhe një herë të merrej me përkthimin e "Udhëtimit sentimental", të cilin e publikoi në vitin 1813, si dhe nisi të përkthejë këngë të "Iliadës". Edhe një herë ai shpërngulet. Kësaj here në Zvicër, e më pas në Londër, ku mbërriti në vitin 1816. Pikërisht në Angli kaloi edhe periudhën e fundit të jetës së tij jo pa vështirësi ekonomike dhe morale. Gjatë periudhës londineze, Foscolo iu kushtua kryesisht aktivitetit botues dhe atij gazetaresk dhe u aktivizua në studimin historik-kritik të disa momenteve, teksteve dhe personazheve të letërsisë italiane, mbi të gjitha mbi shkrimtarët Dante, Petrarca dhe Boccaccio. ai synonte të bënte një jetë prej zotëriu dhe disa spekulime në marrëveshje pune e fundosën kaq shumë ekonomikisht, sa për një periudhë në vitin 1824 u burgos për borxhe. Me t‘u liruar u detyrua të mbijetonte në lagjet e varfra të Londrës, duke u prezantuar shpesh nën emra të rremë për të mos u përballur me borxhlinjtë. Ndërkaq kishte gjetur vajzën e tij, Floriana, e cila i qëndroi pranë gjatë viteve të fundit të jetës. I varfër dhe i dobët, Foscolo u tërhoq në Turnham Green, ku i sëmurë ndërroi jetë në 10 shtator 1827, kur ishte vetëm 49 vjeç.

Popular posts from this blog

Petro Marko dhe Heminguej, nga dy botë të kundërta

Virion Graçi
Tekstet romanore të Petro Markos, i janë nënshtruar diktatit të ashpër redaksional, për pasojë janë tjetërsuar. Kanë ndërhyrë në titujt, duke i rekomanduar lexuesit konotacione të tjera ideo-emocionale, ndryshe nga konceptimi autorial; kanë dërguar në brumatricet e letrës libra të porsabotuar; kanë ndërhyrë në brendinë e veprës duke tjetërsuar personazhe protagonistë duke shfytyruar natyrën e marrdhënieve midis tyre

Për shkak të skualifikimit politiko-policor të Petro Markos në periudhën e totalitaritzmit të shpallur, qëndrimi i kritikës zyrtare dhe institucioneve shtetërore të kulturës ndaj krijimtarisë së tij, në rastet më afirmative ka qenë i cunguar, minimalist; rëndom mbi autorin kanë mbizotëruar ato që Prof. A. Plasari, saktësisht i ka quajtur së fundmi burgjet e padeklaruar të P. Markos… P. Marko, pas traditës tepër modeste e modeleve rrëfimtare anakroniko-anemike të romanit shqip deri atëherë, vitalizoi rrëfimin epik, dëshmoi siguri artistike e mjeshtëri të lartë; ka…

ANALIZË ESTETIKE E LAHUTËS SË MALCIS TË GJERGJ FISHTËS

Xhelal Zejneli


Ka të tillë që Fishtën e kanë cilësuar si figurën më të madhe dhe më të fuqishme të letërsisë shqiptare (shqipe) të gjysmës së parë të shekullit XX. Studiuesit si EqremÇabej, Benedikt Dema, Françesko Ercole, Maksimilian Lamberci, Zef Skiroi, Ernest Koliqi, Georg Shtadmyleri, Zef V. Nekaj, Xhuzepe Gradilone, Ignjac Zamputi, Tonin Çobani, Aurel Plasari etj. janë marrë me krijimtarinë letrare të Gjergj Fishtës në periudha të ndryshme: para Luftës së Dytë Botërore, pjesërisht gjatë luftës, pas luftës, d.m.th. në vitet 1945-91, si dhe në periudhën e pluralizmit politik. Siç dihet, në vitet 1945-90, krijimtaria letrare e Fishtës në Shqipërinë moniste nuk ka qenë lëndë studimi e kritikës letrare shqiptare. Në periudhën në fjalë, vepra e Fishtës është studiuar në mënyrë të njëanshme dhe me kritere jashtëletrare dhe joartistike.
Me krijimtarinë e Fishtës janë marrë studiues shqiptarë, por edhe studiues të huaj, sidomos italianë, austriakë dhe gjermanë. Sipas studiuesve të sipërthë…

FILOZOFIA E BUKURISË - Isuf Luzaj

Fragmente nga libri Filozofia e bukurisë
Bukuria është ajo e vërtetë që u pëlqen të gjithëve, pa pasur ata konceptin e së vërtetës logjike. Nga të gjitha magjitë, kjo është më e sinqertë: Gjykimi i shijes është i pavarur nga koncepti përkufizues i perfeksionit, sepse, kur një objekt deklarohet i pëlqyer, i bukur, me të gjitha endjet e ëndërrimit, kurrë s’është i qartë, i pastër, as i sigurt, pa asnjë përse! Shija fiton shumë kur bashkohet me estetikë, me intelekt aq më mirë, saqë pranohet nga të gjithë pa dhënë shpjegim, pa dhënë arsye, sepse s’ka rregulla, s’ka ligje që të përcaktojnë se çfarë është e bukura. Një këngë? Një pikturë? Një lule? Një flutur? Ç’është bukuria? Dhe përse është ashtu? Për ngjitje shpirtërore në sfera ekstaze, për lutje para altarit, përgjunjjeje namazi, që i flasin misterit gjithë popujt një gjuhë? Bukuria dhe sublimja vijnë në ujdi, janë mrekulli që vënë paqe midis perëndive.
Bukuria që frymëzon poetin ngjan të jetë përfaqësuese absolute e një koncepti të pakuf…