Skip to main content

Tetova News

Drago Siliqi si kritik origjinal letrar

  • Drago Siliqi ishte një kritik i lindur, obsesioni i të cilit, ishte shquarja dhe njoftimi i sinjaleve të reja që sillte një vepër, apo një prirje e caktuar letrare. Kërkimi i së resë, mbetet kredoja e tij permanente
Ymer Çiraku


-Profili si kritik letrar, besoj të jetë më i spikaturi e më i çmuari në aktivitetin, për fat të keq, jetëshkurtër të Drago Siliqit. Ky dimension intelektual, pra i kritikut letrar, për hir të së vërtetës, përgjithësisht nuk është se ka aq shumë dashamirë të qëndrueshëm e për pasojë, nuk kujtohet e nuk lë gjurmë aq gjatë në meset kulturore e letrare. Por me Drago Siliqin, si me disa pak kritikë të tjerë, megjithë bjerrjet që vijnë prej tejkalimeve e shndërrimeve të natyrshme të shijeve e problematikave letrare - prej një kohe në tjetrën, nuk ka mundur ta shtrijë pushtetin e vet amnezia. Në memorien e bashkëkohësve të tij, por dhe të atyre që erdhën më pas, ai vazhdon të kujtohet e të vlerësohet dhe kjo sigurisht që ka arsyet e veta.
Si drejtues prej disa vitesh i të vetmes shtëpie të botimeve letrare e falë dhe moshës shumë të re, ai mund të rehatohej në konformizmin aq ndjellës të asaj kohe, që ia bënte më të garantuar karrierën e mëtejshme. Por përkundrazi, edhe brenda kornizave (apo kufizimeve) të njohura, ndoqi modelin e njeriut mëndjehapur, shije-hollë e të guximshëm, për të përcjellë në opinion vlerësimet sipas kredos së tij. 
Ai nuk ishte as drejtuesi burokrat dhe as kritiku ex-kathedra. Në të dyja misionet, të kryebotuesit e të kritikut letrar, ai shfaqej një dhe i pandarë; në principialitetin për të përkrahur e për të bërë kauzë me artin e vërtetë. Kësaj kohe, redaksia e përkthimeve, ku merrnin pjesë korifej të  shkollës shqiptare të përkthimit, njohu një ritëm të bujshëm shqipërimi, duke i përcjellë lexuesit shqiptar mjaft prej kryeveprave më të shquara nga letërsia botërore, që vazhdojnë edhe sot të jenë fondi i artë i bibliotekës shqiptare. Këtu duhet kujtuar dhe përkujdesja e tij për t`i dalluar e pastaj për t`i aktivizuar ata personalitete, disa prej të cilëve është e sigurt se punonin atje edhe pse ishte vënë peng garancia e tij. Dhe ai mbetej kështu për ta, si të thuash, engjëlli i tyre mbrojtës. Na qeshi fati, do të shprehej me ngazëllim Lasgushi për ato vite, kur Dragoja ishte drejtori i shtëpisë botuese e i vuri punët për mbarë.
Kjo sjellje e tij e përkorë njerëzore do të vazhdonte edhe në marrëdhëniet me shkrimtarët. Pa njohur tek vetja kurrfarë zilie salieriane, ai entuziazmohej, u sugjeronte, i nxiste miqtë e vet rreth krijimeve të tyre, duke dëshmuar shije e intuitë prej një kritiku vizionar, jo vetëm rreth veprave të realizuara, por edhe rreth atyre që ishin në fazën e projekteve, pra, duke pasur shqisën e bekuar të vështrimit të veprave qysh në ngjizje. Është fakt i njohur se ishte ai që i sugjeroi Kadaresë, se një tregim i tij i botuar në fillim të viteve `60, kishte bërthamën e një romani të pritshëm, që në fakt nuk do të vononte të ishte; “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, vepër e shquar kjo, që hapi udhën e famës kadarejane në Shqipëri e në mbarë botën. Shkrimtari  kujton një rrethanë tjetër rreth këtij miku e njeriu vizionar e me besë, atëherë kur nën përgjegjësinë e vet, pa ia dorëzuar askujt tjetër për procedurë botimi, i bindur se vetëm pengesa e zvarritje do të kishte, Dragoja, pra vet drejtori, botoi librin me vjersha e poema “Shekulli im”. Nga Kadareja, ky rast vlerësohet si guxim mbresëlënës, po të kihet parasysh se ajo përmbledhje poetike do të ishte vërtet nga librat më skandalozë e më të lirë, për nga mosrespektimi i skemave të socrealizmit. Në radhën e episodeve të shumta të këtij raporti sui generis të kritikut me shkrimtarin, nuk mund të harrohet fakti tjetër prekës, kur në bagazhin e tij personal të udhëtimit, i shpërndarë në Irkutsk të Rusisë, pas katastrofës ajrore, u gjet dhe dorëshkrimi i një romani të shkrimtarit Petro Marko, i marrë me vete prej Drago Siliqit për t`u lexuar gjatë atij udhëtimi pa kthim. Mbylla telefonin…Mora një stol dhe dola në ballkon. Më rridhnin lotët sikur të isha fëmijë…Humba një shok e mik të dashur…, shkruan Petro Marko rreth atij lajmi tronditës.
Por kurora e tërë këtij angazhimi në raport me letërsinë, sigurisht që mbetet kritika e tij e drejtpërdrejtë, e përcjellë sistematikisht përmes shkrimeve dhe recensioneve të botuara në shtypin letrar të fundit të viteve `50 dhe në fillimin e viteve `60.
Mund të thuhet se mbetet aksiomë misioni i kritikës, sepse para së gjithash ajo duhet të shquajë e të përcjellë me ndezullinë të renë në letërsi. Në funksion të këtij misioni, prej kritikës shqyrtohen pa droje deri dhe vlerat kanonike të traditës, ndërtohen debate e polemika të nxehta letrare, projektohen e pastaj rimodelohen (apo rivlerësohen)  hierarki vlerash, pikërisht në procesin e përballjes me dukuritë e reja. Këto dukuri të reja, mund të mos kenë mirëpritjen e menjëhershme, madje mund të krijojnë dhe keqkuptime që tronditin atmosferën letrare. Drago Siliqi ishte një kritik i lindur, i cili, e pati për obsesionin e tij shquarjen dhe njoftimin e sinjaleve të reja që sillte një vepër, apo një prirje e caktuar letrare. Në kërkim të së resë, mbetet kredoja e tij permanente, e cila, jo rastësisht përcillej në mënyrë frekuente dhe në titull shkrimi apo në lajtmotiv diskutimesh. 

“Letërsia që udhëton me të renë, i ka të garantuara vlerat nacionale”

Tek poezia, këtë të re, ai e shihte para së gjithash tek prirja për një abstraksion figurativ më të stërholluar, që në fakt shtronte kërkesën për të mënjanuar ligjërimin e thatë, steril, pa shpirtin e spontanitetit dhe velin e mjegullave të dilemave njerëzore, tekste këto, që jo vetëm shfaqeshin dendur asaj kohe, por dhe proklamoheshin me vlerat e modelit. Për të, e reja në letërsi, nuk e cenon bazamentin kulturor nacional, sikundër pretendohej nga krijuesit tradicionalistë, ithtarë të stanjacionit. Përkundrazi, sipas kritikut, një letërsi që udhëton me të renë, i ka të garantuara vlerat nacionale, të cilat, vazhdimisht përtërihen dhe nuk bjerrjen e atrofizohen. Kësisoj, ai mbron pikëpamjen e drejtë se fryma dhe koloriti nacional nuk mbeten të ngujuara kurrsesi në formate të klasifikuara vargëzimesh, apo lulkash etnografike e frazeologjish popullore. Nacionaliteti, mund dhe duhet të shprehet e të garantohet vijueshëm edhe me arsenalin e prirjeve të reja në letërsi, duke rënë kështu alibia e tradicionalistëve konservatorë, që mungesën apo zvetënimin e talentit të tyre, e mbulojnë me kinse shqetësimin dhe zellin për ta mbrojtur besnikërisht atë frymë nacionale, si të dhënë njëherë e përgjithmonë, në ngrirje muzeale.
E reja e çan rrugën me vështirësi,  shkruan kritiku Siliqi, por herët a vonë fitorja e saj është e sigurt. Kështu ngjet veçanërisht me të renë poetike. Elementet konservatorë shpeshherë s`e kuptojnë kërkimin në këtë lëmë e bile, kur gjenden përballë faktit real të zbulimit poetik, ta quajmë kështu, prapëseprapë ngurojnë në pohimin e së drejtës së ekzistencës së saj…Dashur padashur, konservatorët poetikë pengojnë larminë e stileve dhe të profileve letrare, një nga cilësitë më të çmuara të letërsisë së re; ata luftojnë vetëm për një tel, vetëm për një instrument…
Për kritikun Drago Siliqi, rruga e kërkimeve në letërsi përcaktohet si alternativa e vetme për të garantuar funksionimin e saj si një sistem dinamik, rrjedhimisht me të ardhme të paskajuar. Duke mbetur ithtar konsekuent i kësaj filozofie kulturologjike, për të shquar projektimet e atyre shenjave të reja letrare përtej kohës, ai i garantoi ndërkaq dhe vetes, një vend të sigurt për t`u kujtuar viteve të mëpasme, pra, në të ardhmen.

Bio 

Drago Siliqi lindi më 9 qershor të vitit 1930 në Tiranë. Studimet e larta i kreu në Universitetin e Moskës. Pas kthimit në atdhe punoi si redaktor dhe drejtor i Shtëpisë Botuese “Naim Frashëri”. Për herë të parë shkroi në moshën 15-të vjeçare. Drago Siliqi është i biri i atdhetarit dhe poetit Risto Siliqi. Vdiq më 13 korrik 1963 në një fatkeqësi të komunikacionit ajror. Disa nga veprat letrare që ka shkruar janë: “Antologjia e poezisë ruso-sovjetike”(1959), “Këngë e re për dashurinë e vjetër” (1960), “ Zgjimi i pranverës, vjersha për fëmijët e moshës së rritur shkollore” (1965), “Kur zemra flet, poezi të zgjedhura” (2000), “Në kërkim të së resë” (2000).

Flurudha

Popular posts from this blog

Drejtshkrimi i 1973-shit kërkon redaktim të thellë

Profesor Mehmet Çeliku sjell një studim mbi politikat gjuhësore dhe debatet e sotme mbi rishikimin e standardit të shqipes “Drejtshkrimi i gjuhës shqipe”, 1973 ka nevojë për një redaktim të thellë. Materiali ilustrues duhet zëvendësuar në një masë të konsiderueshme, duke u përditësuar me një material të ri nga stile të ndryshme, duhen hequr shumë shembuj e fjalë periferike që nuk janë të ditës a karakteristike për standardin e si rrjedhim, pa asnjë interes, duhen hequr e zëvendësuar shembujt dhe emërtimet e shumta të politizuara dhe të vjetruara të institucioneve si: kooperativa bujqësore, PPSH, Byroja Politike, Komiteti Qendror, sekretari i parë i Komitetit Qendror të Partisë së Punës së Shqipërisë, sekretari i Komitetit Qendror të Partisë së Punës së Shqipërisë, hidrocentrali “Lenin” ose parulla komuniste “të jetojmë, të punojmë si revolucionarë”, terma gjuhësorë të kapërcyer si nyja e prapme, përemër i pakufishëm, numëror rreshtor etj., në vend të mbaresave shquese …”. Këto janë dis…

Petro Marko dhe Heminguej, nga dy botë të kundërta

Virion Graçi
Tekstet romanore të Petro Markos, i janë nënshtruar diktatit të ashpër redaksional, për pasojë janë tjetërsuar. Kanë ndërhyrë në titujt, duke i rekomanduar lexuesit konotacione të tjera ideo-emocionale, ndryshe nga konceptimi autorial; kanë dërguar në brumatricet e letrës libra të porsabotuar; kanë ndërhyrë në brendinë e veprës duke tjetërsuar personazhe protagonistë duke shfytyruar natyrën e marrdhënieve midis tyre

Për shkak të skualifikimit politiko-policor të Petro Markos në periudhën e totalitaritzmit të shpallur, qëndrimi i kritikës zyrtare dhe institucioneve shtetërore të kulturës ndaj krijimtarisë së tij, në rastet më afirmative ka qenë i cunguar, minimalist; rëndom mbi autorin kanë mbizotëruar ato që Prof. A. Plasari, saktësisht i ka quajtur së fundmi burgjet e padeklaruar të P. Markos… P. Marko, pas traditës tepër modeste e modeleve rrëfimtare anakroniko-anemike të romanit shqip deri atëherë, vitalizoi rrëfimin epik, dëshmoi siguri artistike e mjeshtëri të lartë; ka…

FILOZOFIA E BUKURISË - Isuf Luzaj

Fragmente nga libri Filozofia e bukurisë
Bukuria është ajo e vërtetë që u pëlqen të gjithëve, pa pasur ata konceptin e së vërtetës logjike. Nga të gjitha magjitë, kjo është më e sinqertë: Gjykimi i shijes është i pavarur nga koncepti përkufizues i perfeksionit, sepse, kur një objekt deklarohet i pëlqyer, i bukur, me të gjitha endjet e ëndërrimit, kurrë s’është i qartë, i pastër, as i sigurt, pa asnjë përse! Shija fiton shumë kur bashkohet me estetikë, me intelekt aq më mirë, saqë pranohet nga të gjithë pa dhënë shpjegim, pa dhënë arsye, sepse s’ka rregulla, s’ka ligje që të përcaktojnë se çfarë është e bukura. Një këngë? Një pikturë? Një lule? Një flutur? Ç’është bukuria? Dhe përse është ashtu? Për ngjitje shpirtërore në sfera ekstaze, për lutje para altarit, përgjunjjeje namazi, që i flasin misterit gjithë popujt një gjuhë? Bukuria dhe sublimja vijnë në ujdi, janë mrekulli që vënë paqe midis perëndive.
Bukuria që frymëzon poetin ngjan të jetë përfaqësuese absolute e një koncepti të pakuf…