Skip to main content

Tetova News

Librat e zemërimit të adoleshentëve

Janë disa libra, të cilët pëlqehen më shumë nga adoleshentët. Dhe nuk janë thjesht romane, ato shpesh janë deklarata, deri diku, shtirje dhe pjesë e procesit të rritjes. Ja cilat janë
Letërsia

Tashmë po mbushen 100 vjet që nga lindja e Alber Kamy (Albert Camus). Libri i tij, I Huaji, është një vepër që shumë gjenerata adoleshentësh të mërzitur e kanë kthyer në një rit të rritjes.
Romani i vitit 1942 flet për një francez nga Algjeria, që në dukje është një vrasës joracional i një arabi si dhe për indiferencën e tij ndaj vendimit të dënimit dhe ekzekutimit. Personazhi qendror Merso është një njeri i veçuar nga shoqëria ku ai jeton.
Libri 1984 nga Xhorxh Oruell (George Orwell) është një kritikë e shoqërive totalitare, por është gjithashtu edhe për personazhin kryesor Uinston Smith dhe mënjanimin e tij nga shoqëria ku jeton.
Libri Më e Mira e Botëve nga Aldus Hakslei (Aldous Huxley) jep një vizion distopik të botës – përmes syve të një njeriu të veçuar nga shoqëria ku jeton. Edhe The Bell Jar e Silvia Plath (Sylvia Plath) ka një protagoniste femër, problemet mendore të së cilës janë pjesërisht si pasojë e mënjanimit nga shoqëria, e cila ka pritshmëri të fiksuara nga gratë.
Pastaj është edhe libri humoristik Catch-22 i Xhozef Hiller (Joseph Heller) ku personazhi kryesor Lezardi, është përgjithësisht i mënjanuar. Dhe Procesi i Franc Kafkës (Franz Kafka) plotëson panoramën.
Këta libra kanë krijuar një lloj grupimi të letërsisë së të pakënaqurve për adoleshentë të pakënaqur. Në moshën 17 apo 18 vjeç, lexuesit shpesh kërkojnë për diçka që të ketë të bëjë me ankthin ekzistencial. Dhe asgjë nuk hyn në ankthin e adoleshentëve më shumë se sa ideja e eksepsionalizmit.
Këta lloj librash japin ndjesinë e të qenët unik – një të kuptuar klandestin i botës që askush tjetër nuk mund të kuptojë.
“Unë mund të shoh përmes kësaj, dhe Kafka mundet, por ti nuk mundesh” thotë kritiku i letërsisë për gazetën Guardian, Nikolas (Nicholas) Lezard për këtë ndjesi. “Unë dhe Kafka, jemi shokë”.
Një libër si Catch-22 ofron një këndvështrim për lexuesit adoleshentë, thotë profesor Xhon Satherland (John Sutherland), një profesor i letërsisë angleze.
“Unë kam pasur një lloj këndvështrimi ironik mbi botën e të rriturve, tek e cila ju jeni në kurth. Këta libra janë mjete për zhvillim intelektual, një mënyrë për t’u ndarë, një rit për rritjen”.
Dhe ndërsa shohin për jehonën e pakënaqësisë së tyre, adoleshentët shpesh janë të ngacmuar nga ideja që të duken të veçantë. Librat janë në njëfarë mënyre si medalje krenarie. Dhe në rastin e Lezardit, bëhet fjalë për një medalje ushtarake të vërtetë.
“Unë gjeta një medalje në shitje që thjesht kishte fjalën ‘I huaj’ të shkruar përsipër, – thotë ai. Unë e vura atë mbi bluzën e shkollës për një copë herë”.
Librat shpesh vihen qëllimisht në dukje. Ata janë, si të thuash, ‘objekte zbukuruese’. “Libri ka qenë dhe vijon të jetë një deklaratë”, thotë eksperti Satherlands. Kjo formë deklarate ishte veçanërisht e rëndësishme për adoleshentët e viteve ‘60, ‘70 dhe ‘80. Njerëzit e kishin zakon të uleshin nëpër kafene me librin e tyre të parapëlqyer dhe kjo ishte shpesh thjesht për dukje.
Çdo adoleshent që shfaqet duke lexuar një libër në autobus apo tren po dërgon një mesazh. “Ju e dini se nëse qëndroni ulur në tren duke lexuar [atë lloj libri], njerëzit do të kuptojnë se je një adoleshent që të ka kapluar ankthi”, thotë historiania Liza Xhardine (Lisa Jardine), e cila ka kryer kërkime mbi shijet letrare të burrave dhe grave.
Disa mund të dallojnë edhe një lloj pretendimi për t’u dukur, megjithëse shumica e adoleshentëve nuk e bëjnë këtë në mënyrë të hapur. Xhardine thotë se shumica nuk janë “për t’u dukur”.
“Unë nuk e pëlqej këtë fjalë. Mund ta quaj më mirë ‘një lexim në formë deklarate’”, thotë ajo. “Ata po i eksplorojnë këta libra, po vuajnë me ta dhe për rrjedhojë është diçka më shumë se sa thjesht deklaratë apo dukje”.
Por edhe pse ka një dozë dukjeje, ekspertët besojnë se kjo nuk është e gabuar. Është pjesë e ngritjes së lojës drejt moshës madhore – dhe disa nga idetë filtrohen në këtë proces.
Por a mundet që libri i zemërimit të adoleshentëve të jetë i ndryshëm sipas gjinisë?
Xhardine thotë se ka një dallim shumë të thellë mes asaj që djemtë dhe vajzat jetojnë në moshën e pubertetit.
“Djemtë lexojnë librat e të zemëruarve, pra si Catxher dhe I huaji. Vajzat lexojnë për të zgjeruar emocionet dhe ndjenjat e tyre. Xhejn Eire e të tilla… libra mbi marrëdhënie të vështira.
“Unë u habita shumë kur pashë se sa pak libra zemërimi mbërrijnë në duart e vajzave adoleshente”.
Meshkujt rezulton se lidhen më gjatë me librat e tyre të parapëlqyer të adoleshencës dhe i ruajnë këto shije më vonë në jetë.
Por a mbetet zemërimi i njëjtë? Dhe a ka gjithmonë një pjesë të adoleshentëve që janë të zemëruar për t’i lexuar ato?
“Viti 1984 të shtyn të rivlerësosh shoqërinë”, thotë një shtatëmbëdhjetëvjeçar. “Është temë e zakonshme në shumë libra – kritikimi i shoqërisë apo vlerësimi se çfarë shoqëria është.”
Edhe gama e librave të zemërimit nuk është e qëndrueshme. Libra të rinj shtohen, të tjerë bien nga preferencat. Kur librat përshtaten në film dhe përshtaten mirë, kjo mund të pengojë leximin e librit.
Disa filma si TrainspottingFrikë dhe Urrejtje në Las Vegaz (Fear and Loathing in Las Vegas) etj., kanë bërë që adoleshentët e kohës të kthehen te leximi i librave nga kanë dalë këta filma.
Shkolla ka rolin e vet në krijimin apo shkatërrimin e kultit të një libri mes adoleshentëve.1984 i Oruellit ka qenë prej dekadash pjesë e librave të rekomanduar nga shkollat në Britani dhe në SHBA, siç është Më e Mira e Botëve e Haksleit. Nxënësit thonë se i lexojnë këta libra si pjesë e shkollës, por nuk do t’i lexonin në kushte normale.
“Unë nuk do ta dija ekzistencën e Më e Mira e Botëve nëse nuk do të ishte rekomanduar në shkollë”, thotë një adoleshent.
Por edhe lajmet ndihmojnë. Për shembull, skandali amerikan i përgjimeve ka rikthyer në modë leximin e 1984.
Shpesh qëllon që adoleshentët të ndiejnë se ka njëfarë ironie apo vend për zhgënjim, kur mësojnë se edhe mamaja e tyre e ka 1984, libër të parapëlqyer ndërsa babai i tyre lexon Catch-22 (ky libër është i papërkthyer në shqip).
Ekspertët thonë se ndjesia e të qenët të palumtur mes adoleshentëve është, në fund të fundit, një fenomen historik. Kjo pakënaqësi përkthehet te leximi i letërsisë së njerëzve që ndihen ndryshe, të veçantë, e të izoluar nga shoqëria.

I Huaji i Kamysë
Romani i shkurtër i Albert Kamy është për një të ri në Algjeri që gjendet në gjyq për vrasje. Romani u botua më 1942.
Sfida ndaj moralitetit konvencional kryhet me një stil të prerë dhe pa pasion.

Popular posts from this blog

ANALIZË ESTETIKE E LAHUTËS SË MALCIS TË GJERGJ FISHTËS

Xhelal Zejneli


Ka të tillë që Fishtën e kanë cilësuar si figurën më të madhe dhe më të fuqishme të letërsisë shqiptare (shqipe) të gjysmës së parë të shekullit XX. Studiuesit si EqremÇabej, Benedikt Dema, Françesko Ercole, Maksimilian Lamberci, Zef Skiroi, Ernest Koliqi, Georg Shtadmyleri, Zef V. Nekaj, Xhuzepe Gradilone, Ignjac Zamputi, Tonin Çobani, Aurel Plasari etj. janë marrë me krijimtarinë letrare të Gjergj Fishtës në periudha të ndryshme: para Luftës së Dytë Botërore, pjesërisht gjatë luftës, pas luftës, d.m.th. në vitet 1945-91, si dhe në periudhën e pluralizmit politik. Siç dihet, në vitet 1945-90, krijimtaria letrare e Fishtës në Shqipërinë moniste nuk ka qenë lëndë studimi e kritikës letrare shqiptare. Në periudhën në fjalë, vepra e Fishtës është studiuar në mënyrë të njëanshme dhe me kritere jashtëletrare dhe joartistike.
Me krijimtarinë e Fishtës janë marrë studiues shqiptarë, por edhe studiues të huaj, sidomos italianë, austriakë dhe gjermanë. Sipas studiuesve të sipërthë…

Petro Marko dhe Heminguej, nga dy botë të kundërta

Virion Graçi
Tekstet romanore të Petro Markos, i janë nënshtruar diktatit të ashpër redaksional, për pasojë janë tjetërsuar. Kanë ndërhyrë në titujt, duke i rekomanduar lexuesit konotacione të tjera ideo-emocionale, ndryshe nga konceptimi autorial; kanë dërguar në brumatricet e letrës libra të porsabotuar; kanë ndërhyrë në brendinë e veprës duke tjetërsuar personazhe protagonistë duke shfytyruar natyrën e marrdhënieve midis tyre

Për shkak të skualifikimit politiko-policor të Petro Markos në periudhën e totalitaritzmit të shpallur, qëndrimi i kritikës zyrtare dhe institucioneve shtetërore të kulturës ndaj krijimtarisë së tij, në rastet më afirmative ka qenë i cunguar, minimalist; rëndom mbi autorin kanë mbizotëruar ato që Prof. A. Plasari, saktësisht i ka quajtur së fundmi burgjet e padeklaruar të P. Markos… P. Marko, pas traditës tepër modeste e modeleve rrëfimtare anakroniko-anemike të romanit shqip deri atëherë, vitalizoi rrëfimin epik, dëshmoi siguri artistike e mjeshtëri të lartë; ka…

FILOZOFIA E BUKURISË - Isuf Luzaj

Fragmente nga libri Filozofia e bukurisë
Bukuria është ajo e vërtetë që u pëlqen të gjithëve, pa pasur ata konceptin e së vërtetës logjike. Nga të gjitha magjitë, kjo është më e sinqertë: Gjykimi i shijes është i pavarur nga koncepti përkufizues i perfeksionit, sepse, kur një objekt deklarohet i pëlqyer, i bukur, me të gjitha endjet e ëndërrimit, kurrë s’është i qartë, i pastër, as i sigurt, pa asnjë përse! Shija fiton shumë kur bashkohet me estetikë, me intelekt aq më mirë, saqë pranohet nga të gjithë pa dhënë shpjegim, pa dhënë arsye, sepse s’ka rregulla, s’ka ligje që të përcaktojnë se çfarë është e bukura. Një këngë? Një pikturë? Një lule? Një flutur? Ç’është bukuria? Dhe përse është ashtu? Për ngjitje shpirtërore në sfera ekstaze, për lutje para altarit, përgjunjjeje namazi, që i flasin misterit gjithë popujt një gjuhë? Bukuria dhe sublimja vijnë në ujdi, janë mrekulli që vënë paqe midis perëndive.
Bukuria që frymëzon poetin ngjan të jetë përfaqësuese absolute e një koncepti të pakuf…