Skip to main content

Tetova News

Mallkimi i grave

Kritika/ Realizmi fantastik në lëndën historike të romanit të Viktor Canosinaj; Shtrohet pyetja: mos vallë te figura e Aliut është tepruar me pabesinë? Apo duhen vënë në barazpeshë mizoria me aftësinë politike dhe ushtarake? Në oborret princërore sivëllezër, apo ato të sulltanit, pabesia, intrigat dhe lufta e nëndheshme për pushtet ka qenë diçka e zakonshme.
Afërsisht e tillë ishte edhe përdalja, joshja e zonjave të sërës së lartë për t’u ngjitur, apo qëndruar në pushtet, sidomos në mungesë të burrave. Por në thelb Hankoja dhe Shanikoja synojnë pushtetin dhe pasurinë, më tepër se kurvërojnë thjesht për epsh…


Mallkimi i grave – romani i radhës me bazë historike i Canosinajt, pas Një copë tokë nën qiell, Jetë të marra peng, etj. Ky roman lidhet me paraardhësin duke formuar një diptik.
Në historishkrimin letrar shqiptar kemi pararendës romanin historik të traditës me Ndoc Nikajn, Sterjo Spassen, Ismail Kadarenë, apo me bazë historike në letërsinë moderne, madje postmoderne me Mira Meksin, Ben Blushin, etj. Është me rëndësi teorike të bëjmë dallimin roman historik – roman me bazë historike. Është me rëndësi raporti e vërtetë historike kundrejt trillimit artistik, histori – fiction në këtë zhanër letrar. Le të përqëndrohemi tek romani në analizë për të ndriçuar vetë veprën dhe nocionet që cekëm më lart.
Pashallëku i Janinës dhe Ali Pashë Tepelena janë një periudhë dhe një figurë përfaqësuese e periudhës që ka grishur letërsinë dhe historinë, duke trajtuar drejpërdrejt apo tërthorazi figurën e tij, apo pashallëkun, si Sabri Godo me Ali Pashë Tepelena, Ismail Kadarenë te Pashallëqet e
mëdha, novelistikën e Kiço Blushit, etj., ndërsa principata e tij, pra tërthorazi dhe fatet e grave në të i gjejmë te Konomea e Vath Koreshit, Frosina e Janinës e Mira Meksit, etj, porse këtu kemi optikë tjetër.
Romani ka dy linja kryesore: 1. Ajo e hakmarrjes së Aliut dhe e Shanikos, fakti i rrethimit të Gardhionit nga forcat e Ali Pashës; 2. Rrëfimet, zërat narrativë i të dërguarit të sulltanit, Idar Efendiut, rrëfim ky që plotësohet nga ai i luftëtarit mirditor; ka nënzëra si ai i epilogut, të treguarit e vetë tokës, ku u zhvillua ploja, etj.
Nëse romanin do ta quanim polifonik, shumëzërash, si intertekst vjen rrëfimi i Avdo hanxhiut për kasaphanën e Valaresë, ndërfutur si letër e gjetur në arkiv, teknikë bashkëkohore kjo e pëlqyer dhe e realizuar. Autori zotëron mirë faktin historik duke e shndërruar me sukses në lëndë letrare me një rrëfimtari epike dhe realizëm ngjethës. Hakmarrja është boshti tematik i romanit, nisur
nga rrëfimi i Shanikos. Ashtu personazhet e Konomeas, Frosinës, anipse ata qenë viktima, por trajtuar krejt ndryshe. Është e veçanta e kësaj proze, pasi vë në qendër gratë, të themi “mallkimi dhe hakmarrja e grave”. Cilësia e parë – hyrja, futja në frymën e kohës (përveç detajimit të personazheve, atmosferës, arkitekturës së zonave, kostumografisë, veshjes tipike, zakoneve, etj. Tipizimin e personazheve, kryesisht grave e pasuron misticizmi dhe okultizmi mesjetar i tyre,
karakteristikë e rajasë së periudhës. Pra, me një fjalë një panormaë e larme dhe mbushamendëse e jetës dhe mendësisë shqiptare e periudhës e trajtuar letrarisht.
Elementi fantastic, personifikimi në figurën e korbit, të cilit i vrari i lë amanet, prozaizimi i këngës së nizamëve “Mbeçë, more shokë, mbeçë!”, një figurë që i shkon për shtat tematikës së trajtuar dhe frymës së përgjithshme në roman. Në këtë skenë dhe në atë të lugates Hanko, kemi elemente surrealiste, dhe mendojmë se, në skena të caktuara ndikim të realizmit magjik. Mendojmë se me
shkrirjen e elementit antropologjik dhe etnologjik shqiptar mund të flasim më saktë për realizëm fantastik. Ndërthurja harmonike e këtyre elementëve që sapo përmendëm me përbërës të modernizmit, i ka dhënë natyrshmëri lëndës romaneske duke bërë të besueshme historinë e rrëfyer.
Rrafshi gjuhësor i romanit.
Edhe dialekti, e folmja e zonave, ku zhvillohet subjekti (çka lyp një zbritje diakronike në gjuhë) ndihmojnë në krijimin dhe vërtetësinë e personazheve dhe e lehtëson receptimin e lexuesit.
Dallohet sakaq e folmja e kapidanit mirditor, dialekti i zonës jugore, duke mos i rënduar as gegnishten, as toskërishten e periudhës dhe duke i bërë të kuptueshme, por edhe duke iu
përmbajtur gjuhës së njësuar letrare kur autori njësohet me narratorin. Po ashtu neologjizmat, idiolekti, pra dhe risitë, sikundër në tekstet e mëhershme të romancierit, shpesh
ngjallin interes dhe lënë mbresë.
Thënia e trishtë: “Një popull që puth dheun, ku bën gjumin e madh një njeri si Ali Tepelena, herët a vonë do të kthehet përsëri te dhuna dhe padrejtësitë” (f. 203), të bën të reflektosh jo vetëm për historinë tonë të shkuar, por edhe për atë të shek. XX. Ky është një roman nga i cili lexuesit
i lë mbresë, madje del i tronditur nga kaq shumë urrejtje, gjak, epsh, etje pushteti dhe pabesi.
Shtrohet pyetja: mos vallë te figura e Aliut është tepruar me pabesinë? Apo duhen vënë në barazpeshë mizoria me aftësinë politike dhe ushtarake? Në oborret princërore sivëllezër, apo ato të sulltanit, pabesia, intrigat dhe lufta e nëndheshme për pushtet ka qenë diçka e zakonshme.
Afërsisht e tillë ishte edhe përdalja, joshja e zonjave të sërës së lartë për t’u ngjitur, apo qëndruar në pushtet, sidomos në mungesë të burrave. Por në thelb Hankoja dhe Shanikoja synojnë pushtetin dhe pasurinë, më tepër se kurvërojnë thjesht për epsh. Ndërsa shndërrimi i Shanikos,
apo Hankos në përbindëshe vjen nga etja për shpagim, duke iu bashkangjitur edhe trashëgimnisë gjenetike. Sa i takon etjes për pasuri, mendojmë se është dukuri e njohur.
Njëherazi mendojmë se autori e quan të paraditur aftësinë politike dhe ushtarake, dinakërinë dhe kameleonizmin e Aliut. Atij ngjarja historike e masakrës së Kardhiqit (Gardhionit) i ka shërbyer për të ndriçuar personalitetin e këtyre grave dhe në rrafsh të dytë atë të Aliut gjakësor
e të pabesë. Mbase edhe në roman i mëshohet më tepër se ç’duhet kësaj ane, mund të ketë edhe teprim, por le të mësohemi ta shohim letërsinë si të tillë, si art fjale dhe figure, jo si histori kronikanësh e njëkohësisht edhe si provokim. Për të shtjelluar dhe ripërmasuar ngjarje dhe
personazhe, historikë ose jo, edhe kur historia vetë nuk e ka aftësinë, apo guximin për të bërë këtë, “Fjalën e fundit të historisë e thotë poeti”, thotë Gëte.
Enton Bido (Pjesë libri me ese “Nga tradita te bashkëkohësia”)
Standard

Popular posts from this blog

ANALIZË ESTETIKE E LAHUTËS SË MALCIS TË GJERGJ FISHTËS

Xhelal Zejneli


Ka të tillë që Fishtën e kanë cilësuar si figurën më të madhe dhe më të fuqishme të letërsisë shqiptare (shqipe) të gjysmës së parë të shekullit XX. Studiuesit si EqremÇabej, Benedikt Dema, Françesko Ercole, Maksimilian Lamberci, Zef Skiroi, Ernest Koliqi, Georg Shtadmyleri, Zef V. Nekaj, Xhuzepe Gradilone, Ignjac Zamputi, Tonin Çobani, Aurel Plasari etj. janë marrë me krijimtarinë letrare të Gjergj Fishtës në periudha të ndryshme: para Luftës së Dytë Botërore, pjesërisht gjatë luftës, pas luftës, d.m.th. në vitet 1945-91, si dhe në periudhën e pluralizmit politik. Siç dihet, në vitet 1945-90, krijimtaria letrare e Fishtës në Shqipërinë moniste nuk ka qenë lëndë studimi e kritikës letrare shqiptare. Në periudhën në fjalë, vepra e Fishtës është studiuar në mënyrë të njëanshme dhe me kritere jashtëletrare dhe joartistike.
Me krijimtarinë e Fishtës janë marrë studiues shqiptarë, por edhe studiues të huaj, sidomos italianë, austriakë dhe gjermanë. Sipas studiuesve të sipërthë…

Petro Marko dhe Heminguej, nga dy botë të kundërta

Virion Graçi
Tekstet romanore të Petro Markos, i janë nënshtruar diktatit të ashpër redaksional, për pasojë janë tjetërsuar. Kanë ndërhyrë në titujt, duke i rekomanduar lexuesit konotacione të tjera ideo-emocionale, ndryshe nga konceptimi autorial; kanë dërguar në brumatricet e letrës libra të porsabotuar; kanë ndërhyrë në brendinë e veprës duke tjetërsuar personazhe protagonistë duke shfytyruar natyrën e marrdhënieve midis tyre

Për shkak të skualifikimit politiko-policor të Petro Markos në periudhën e totalitaritzmit të shpallur, qëndrimi i kritikës zyrtare dhe institucioneve shtetërore të kulturës ndaj krijimtarisë së tij, në rastet më afirmative ka qenë i cunguar, minimalist; rëndom mbi autorin kanë mbizotëruar ato që Prof. A. Plasari, saktësisht i ka quajtur së fundmi burgjet e padeklaruar të P. Markos… P. Marko, pas traditës tepër modeste e modeleve rrëfimtare anakroniko-anemike të romanit shqip deri atëherë, vitalizoi rrëfimin epik, dëshmoi siguri artistike e mjeshtëri të lartë; ka…

FILOZOFIA E BUKURISË - Isuf Luzaj

Fragmente nga libri Filozofia e bukurisë
Bukuria është ajo e vërtetë që u pëlqen të gjithëve, pa pasur ata konceptin e së vërtetës logjike. Nga të gjitha magjitë, kjo është më e sinqertë: Gjykimi i shijes është i pavarur nga koncepti përkufizues i perfeksionit, sepse, kur një objekt deklarohet i pëlqyer, i bukur, me të gjitha endjet e ëndërrimit, kurrë s’është i qartë, i pastër, as i sigurt, pa asnjë përse! Shija fiton shumë kur bashkohet me estetikë, me intelekt aq më mirë, saqë pranohet nga të gjithë pa dhënë shpjegim, pa dhënë arsye, sepse s’ka rregulla, s’ka ligje që të përcaktojnë se çfarë është e bukura. Një këngë? Një pikturë? Një lule? Një flutur? Ç’është bukuria? Dhe përse është ashtu? Për ngjitje shpirtërore në sfera ekstaze, për lutje para altarit, përgjunjjeje namazi, që i flasin misterit gjithë popujt një gjuhë? Bukuria dhe sublimja vijnë në ujdi, janë mrekulli që vënë paqe midis perëndive.
Bukuria që frymëzon poetin ngjan të jetë përfaqësuese absolute e një koncepti të pakuf…