Skip to main content

Tetova News

Poezi e shqetësimeve dramatike


Brenda poezisë më të re të Adem Gashi është një dramë, në të cilën subjekti lirik vërtitet ndërmjet qenies e mosqenies. Në këtë dramë ndërmjet jetës e vdekjes luajnë: subjekti lirik, femra - ajo muzë yshtëse për krijim, e të cilët përshkohen nëpër frymën e dashurisë, shtypjen e dhembjes e deri te gjakimi për përsosmërinë jetësore e artistike. Përbrenda janë ndërfutur situata të ndryshme, janë poetizuar sekuenca jetësore herë që ngjajnë në formë kënge e herë në trajta a imazhe pikture të pazakonshme

Ragip Sylaj
Tregimtar e eseist i shquar, Adem Gashi është krijues i një poezie me vlerat më të dallueshme në letrat shqipe. Ky krijues sivjet para lexuesit doli me librin e tij të poezisë “Kthimi i pamundur, Lady”. I paraprirë nga një poezi e pa titulluar që mund të lexohet edhe si prolog i këtij vëllimi, materia tjetër letrare është organizuar në katër cikle poezish: Kur s'dija ç'të bëja me tepricën e vetvetes,
Kur u kthye të vdesë pjesa që më mungonte, Kur më zuri çasti i lig, Kur më vinte të shtrihesha nën lahurinë e territ. E tërë kjo materie poetike është vendosur ndërmjet dy krijimeve poetike, të titulluara: “Xhami midis I” dhe “Xhami midis II”. Ky xham i figurshëm që qëndron e thyhet si ndërmjet dy botëve, dy realiteteve, dy gjendjeve të ndryshme, vdekjes e pavdekësisë, të cilat i bën një demiurgu, krijuesi. 
Brenda poezisë më të re të Adem Gashit është një dramë, në të cilën subjekti lirik vërtitet ndërmjet qenies e mosqenies. Në këtë dramë ndërmjet jetës e vdekjes luajnë: subjekti lirik, femra - ajo muzë yshtëse për krijim, e të cilët përshkohen nëpër frymën e dashurisë, shtypjen e dhembjes e deri te gjakimi për përsosmërinë jetësore e artistike. Si e tillë, ajo del një poezi e shqetësimeve dramatike por e realizuar mjaft mjeshtërisht. Përbrenda janë ndërfutur situata të ndryshme, janë poetizuar sekuenca jetësore herë që ngjajnë në formë kënge e herë në trajta a imazhe pikture të pazakonshme. Autori edhe në këtë vëllim poezish lirizmin subjektiv sikur e objektivizon, ndërsa atë objektiv e subjektivizon në masën e duhur. Kjo sa iu jep sensibilitet (të përkorë) krijimeve poetike po aq mundëson krijimin e një distance nga hiperemocionalieti.
Këto situata nga realiteti jetësor sikur përshkohen e filtrohen nëpër ëndërr për t’u eksplikuar në realitetin artistik. Ky realitet (ideal) ndryn gjendje të ndryshme të subjektit lirik, por janë shqetësimet krijuese që e trandin atë dhe po ashtu mendimi krijues që e nder perden e qetësisë.
Është gruaja- muzë që i krijon trazimet e bukurisë poetike dhe fjala – peng i këtij arti. Nëpërmjet saj, poeti të fshehtën e shpërfaq, të dukshmen e fsheh, e sjell te papranishmen, ndërsa e pranishmja shpeshherë bëhet mister (poetik). 
Kreativiteti gjuhësor, që është edhe kreativitet stilistik i poezisë së tij (në këtë rast), i mundëson gjallëri e zhdërvjelltësi, por edhe ekspresivitet. Ndoshta mjaftojnë fjalët e rikuptimësuara, nga emrat e përveçëm: Ajkunë - në Ajkunshëm e nga Halil - në Halilshëm, që bartin ngarkesa të veçanta kuptimore e emocionale. 
Duke i thyer rregullat e ngurta të gjuhësisë, Adem Gashi, si njohës i mirë i saj, stis edhe nocione të reja apo inkuadron në funksion semantik fjalë a terma që përmenden rrallë e hiç në letra,si mbiemrat: i delltë, i pranvertë, i djegshëm etj.
Në kuadër të fjalësit të tij të pasur e të veçantë gjuhës arkaike, (të themi pa të keq), ia kundërvë atë moderne me llojin e fjalëve: maus, dandy, snob, demode etj.
Është ky një shembull i shkëlqyer i shndërrimit të fjalëve të rëndomta në figura origjinale stili, respektivisht i formimit të neologjizmave në gjuhën shqipe. E nisi njëherë e një kohë poeti ndër më të mirët e letrave shqipe Azem Shkreli me vargun, “Koha jonë s'guxon të kohosh pa ne” dhe e vazhduan sivëllezërit e tij poetë, për të mbërri deri te mjeshtri i fjalës poetike, Adem Gashi. Figurat e tilla, në mos të kodifikoheshin si pjesë e fjalësit të gjuhës shqipe, mbase do të mund të përbënin një fjalor të nocioneve poetike. 
Ndërlidhjet a shkrirjet e përbërësve të eposit heroik e të baladës sonë të moçme me temat e motivet e bashkëkohësisë poezinë e këtij libri e bën më me sharm, më të ngjeshur e rrjedhimisht të thellë e tërheqëse, ta zëmë si te poezia, “Re të mbarsura me vetëtima”. 
Një zë rebelimi i shpërfaqur herët (së paku që nga libri “Duke punuar autoportretin”, 1985) ngre krye edhe te ky vëllim, si te poezia “Skicë për një lirike atdhetarie”. Si e tillë poezia e Adem Gashit mund të lexohet e të përjetohet si komentim poetik i realitetit tonë ekzistues e po aq edhe kontestim i një dimensioni të tij.
Për lexuesin e kujdesshëm bien në sy e janë mbresëlënëse format antitetike ose paradoksi poetik si te vargjet e poezisë, “Distancë”. Në këtë vëllim do të veçoja edhe një karakteristikë tjetër të tij: variantet si karakteristika krijuese te poezia a poezitë, “Rob i xanun”. Në këtë këndvështrim shquhet edhe ritmi i brendshëm i formave të vargut të lirë dhe krijimi i muzikalitetit nëpërmjet asonancave, pa u bërë rob i rimariumit standard (që do të prodhonte monotoni).
Libri “Kthimi i pamundur, Lady” është në një lidhje të brendshme me librin tjetër pararendës të Adem Gashi, “Lady Mak(th)beth” (2006). Këtë ndërlidhje e bën jo vetëm emri (i personazhit lirik) Lady, por edhe struktura poetike e po aq fryma, gjuha (kur e kur dialektore e kur e kur në standard) e stili i tij. Këso mënyre, këta dy libra mund të lexohen edhe si një diptik poetik i këtij autori.
Që nga viti 1982, shkrimtari Adem Gashi ka botuar tetë vëllime poezish, tri përmbledhje tregimesh, dy romane dhe dy libra esesh.
Librin “Kthimi i pamundur, Lady” e botoi SHB “Buzuku”, Prishtinë, 2013 dhe ka 110 faqe./KultPlus.com

Popular posts from this blog

Petro Marko dhe Heminguej, nga dy botë të kundërta

Virion Graçi
Tekstet romanore të Petro Markos, i janë nënshtruar diktatit të ashpër redaksional, për pasojë janë tjetërsuar. Kanë ndërhyrë në titujt, duke i rekomanduar lexuesit konotacione të tjera ideo-emocionale, ndryshe nga konceptimi autorial; kanë dërguar në brumatricet e letrës libra të porsabotuar; kanë ndërhyrë në brendinë e veprës duke tjetërsuar personazhe protagonistë duke shfytyruar natyrën e marrdhënieve midis tyre

Për shkak të skualifikimit politiko-policor të Petro Markos në periudhën e totalitaritzmit të shpallur, qëndrimi i kritikës zyrtare dhe institucioneve shtetërore të kulturës ndaj krijimtarisë së tij, në rastet më afirmative ka qenë i cunguar, minimalist; rëndom mbi autorin kanë mbizotëruar ato që Prof. A. Plasari, saktësisht i ka quajtur së fundmi burgjet e padeklaruar të P. Markos… P. Marko, pas traditës tepër modeste e modeleve rrëfimtare anakroniko-anemike të romanit shqip deri atëherë, vitalizoi rrëfimin epik, dëshmoi siguri artistike e mjeshtëri të lartë; ka…

ANALIZË ESTETIKE E LAHUTËS SË MALCIS TË GJERGJ FISHTËS

Xhelal Zejneli


Ka të tillë që Fishtën e kanë cilësuar si figurën më të madhe dhe më të fuqishme të letërsisë shqiptare (shqipe) të gjysmës së parë të shekullit XX. Studiuesit si EqremÇabej, Benedikt Dema, Françesko Ercole, Maksimilian Lamberci, Zef Skiroi, Ernest Koliqi, Georg Shtadmyleri, Zef V. Nekaj, Xhuzepe Gradilone, Ignjac Zamputi, Tonin Çobani, Aurel Plasari etj. janë marrë me krijimtarinë letrare të Gjergj Fishtës në periudha të ndryshme: para Luftës së Dytë Botërore, pjesërisht gjatë luftës, pas luftës, d.m.th. në vitet 1945-91, si dhe në periudhën e pluralizmit politik. Siç dihet, në vitet 1945-90, krijimtaria letrare e Fishtës në Shqipërinë moniste nuk ka qenë lëndë studimi e kritikës letrare shqiptare. Në periudhën në fjalë, vepra e Fishtës është studiuar në mënyrë të njëanshme dhe me kritere jashtëletrare dhe joartistike.
Me krijimtarinë e Fishtës janë marrë studiues shqiptarë, por edhe studiues të huaj, sidomos italianë, austriakë dhe gjermanë. Sipas studiuesve të sipërthë…

FILOZOFIA E BUKURISË - Isuf Luzaj

Fragmente nga libri Filozofia e bukurisë
Bukuria është ajo e vërtetë që u pëlqen të gjithëve, pa pasur ata konceptin e së vërtetës logjike. Nga të gjitha magjitë, kjo është më e sinqertë: Gjykimi i shijes është i pavarur nga koncepti përkufizues i perfeksionit, sepse, kur një objekt deklarohet i pëlqyer, i bukur, me të gjitha endjet e ëndërrimit, kurrë s’është i qartë, i pastër, as i sigurt, pa asnjë përse! Shija fiton shumë kur bashkohet me estetikë, me intelekt aq më mirë, saqë pranohet nga të gjithë pa dhënë shpjegim, pa dhënë arsye, sepse s’ka rregulla, s’ka ligje që të përcaktojnë se çfarë është e bukura. Një këngë? Një pikturë? Një lule? Një flutur? Ç’është bukuria? Dhe përse është ashtu? Për ngjitje shpirtërore në sfera ekstaze, për lutje para altarit, përgjunjjeje namazi, që i flasin misterit gjithë popujt një gjuhë? Bukuria dhe sublimja vijnë në ujdi, janë mrekulli që vënë paqe midis perëndive.
Bukuria që frymëzon poetin ngjan të jetë përfaqësuese absolute e një koncepti të pakuf…