Skip to main content

Tetova News

Agron Tufa, Babai me duart e prangosura...sundoi sjelljet e mia prej fëmije

Admirina Peçi

Në intervistat me një grup poetësh dhe shkrimtarësh që kemi nisur t'i botojmë të dielave në "Milosao", pyetja e parë që ju drejtohet lidhet me botën... pra koncepti që kishin ata për botën kur ishin fëmijë. Përgjigjet e marra dhe konceptet e tyre janë të ndryshme. Herë befasuese, herë të parashikueshme, herë tronditëse me mesazhet që përcjellin, e herë të tjera mbreslënëse, mbushur me ide gjeniale, endrra plot ngjyra e dritë, mbresa gjurmëlënëse...
Kjo hyrje nisi kështu, për të veçuar mes këtyre intervistave, konceptin që kishte mbi botën, kur ishte fëmijë, Agron Tufa... Kjo nuk është përgjigje e zakonshme e një interviste, nuk është as e parashikueshme, as befasuese apo tronditëse...është një ese e mrekullueshme, një rrëfim-letërsi, përmes të cilit mund të vilen informacione, përjetime dhe këndvështrime mbi këtë shkrimtar që në thelb e ruan fort, me fanatizëm, si nëj bashkëudhëtar të afërt, misterioz, të padukshëm, por dominues...fëmijën që ishte dikur. Lexojeni fillimisht konceptin që ka për botën Agron Tufa dhe mandej, ndiqni rrëfimet e tij, për fëmijërinë, miqtë, kujtimet, fillesat letrare e mbresa të tjera të pashlyera që kanë dëpërtuar më vonë në letërsinë që ai ka shkruar e botuar këto vite. 


Agron Tufa

Intervista... 


Një fëmijë ka këndvështrimin e tij për botën. Të gjithë e dimë se nga ai këndshikim bota është ndryshe ... Ju kujtohet si e konceptonit botën kur ishit fëmijë? 


Në mituri kam përshtypjen se dy janë konceptet që organizojnë një farë përfytyrimi mbi botën: hierarkia dhe topografia. Topografia fillon me oborrin e shtëpisë dhe shtrihet në përputhje me zgjatimin e syrit. Njëherë e pyeta vëllain tim më të madh se unë, (sepse ai ishte në gjendje të më shpjegote çdo gjë), se si lind dielli. Ai më tregoi me gisht majën e një vargmali të Korabit në lindje, ku dalloheshin si vizatime në hi trajtat e shtëpive të fshtrave në shpatinë. "I sheh shtëpitë e atij fshati afër majës? Çdo mëngjes, akoma pa larë sytë, Hima (një djalë halle që e kishte shtëpinë në atë fshat) e merr diellin dhe e ngjitën me një palë shkallë të gjata në qiell. Pastaj, dielli, pasi kalon tërë qiellin, shkon prapë të flejë aty ku Hima e merr prapë çdo mëngjes". Në sytë e mi Hima u bë njeri i rëndësishëm. "Po nëse Hima nuk zgjohet dhe fle gjumë gjithë ditën, ne mbetemi pa diell!?", pyeta i tronditur. "Jo, Hima nuk fle, se atë punë ka". M'u duk e çuditshme. "Dielli ka krevat atje, pas asaj majës?" "Po, ai fle atje dhe i mbyll sytë. Është si një top, që i mbyll qepallat dhe fle", tha gjithë siguri im vëlla. Pastaj si duket bëra një pyetje të sikletshme, sepse vëllau filloi të brente thonjtë: "Po kur Hima vjen në shtëpinë tonë dhe nuk zgjohet atje, ku fle dielli, kush e ngre diellin në qiell?". "Kjo është një pyetje budalle!", tha i inatosur im vëlla. "Jo, nuk është pyetje budalle!", ngula këmbë. "Po mirë...", tha im vëlla "a nuk e ke vënë re, se Hima vjen tek ne vetëm në kohë me shi? Dhe kur koha është me shi, nuk bie diell. Kjo do të thotë, se dielli është shumë i lodhur për atë ditë dhe dëshiron të flerë". Nuk isha i sigurt. Andaj i thashë: "prit të të shtyp majën e hundës". "Pse?", tha ai. "Të shoh a rren a s'rren. Po dolën ata pikërrizat e bardha, ti rren!". Vëllau nuk pranoi dhe unë vendosa të pyes vetë Himën. Por Hima nuk erdhi gjithë verën, sepse gjatë gjithë verës nuk ra shi. Kur ka rënë shiu i parë, edhe unë duhet të kem harruar...
Hierarkia është pranishme brenda shtëpisë; janë njerëzit e familjes nga varet ekzistenca jote, ndër ta, më e rëndësishmja, nëna. Pastaj rreth teje dallon persona të tjerë, të cilëve, me kohë, u vesh domethënie mitologjike: Gjyshi, gjyshja, vëllezërit dhe motrat më të rritura. Hierarkia fillon të qartësohet me rolet që zënë ata në botën shtëpiake, me shpjegimet që të japin dhe me edukimin e përvojave të para. Nga gjithë kjo hierarki familjare, flitej vazhdimisht për një person të tretë, të rëndësishëm, që nuk ndodhej aty. Ishte fjala për tim atë, për të cilin flisnin me të pëshpëritura, ndërsa gjyshja fshinte sytë me cep të shamisë. Emrin e tij ma kishin mësuar me këmbëngulje që ta mbaja mend dhe t'i përgjigjesha gjithkujt kur të më pyesnin: "i kujt je ti?". Ndjeja kureshtje dhe mister për tim atë që nuk e njihja. Konceptet e atësisë, përkatësisë etj, etj, asokohe nuk ekzistonin tek unë. Në hierarkinë familjare përpiqesha të gjej vendin e zbrazët të tij, diku midis gjyshit, gjyshes e nënës. Për herë të parë u ndesha me të kur isha rreth 3 vjeç, në një situatë të çuditshme. Një paradite pranvere erdhën policët. Na nxorrën përjashtë, në bahçe, të gjithëve. Në fakt këtë e bënë me mirësjellje dhe në përgjithësi i admirova uniformat e tyre të reja, kapelat, këpucët e lustruara që shkëlqenin. Doja t'i prekja, por gjyshja më tërhoqi fort pas vetes. Fytyrat familjarëve të rritur ishin të ngrysura e të shqetësuara, aspak të mahnitura. Midis tyre ishte një njeri i zakonshëm, shtatgjatë, me kësulë të bardhë në kokë dhe me duar të lidhura. Derisa shtëpia u zbraz, ai nuk m'i kishte ndarë sytë dhe këtë e kuptova kur ndesha vështrimin e tij, që qeshte nën mustaqe. Por unë nuk e dija kush ishte dhe më pëlqente të shikoja policët. I frymëzuar prej pamjes së tyre vrapova tek gjyshja, i kapa cepin e përparëses dhe i thashë më zë të lartë: "Kur të rritem dua të bëhem polic!". U zhgënjeva nga mospërfillja e saj e thatë, ndërsa vëllai i madh, prapa shpinës së saj, më kërcënoi me gisht. Burrin shtatlartë me kësulë, mustaqe e duar të lidhura nuk e lanë t'i takonte njerëzit e familjes sime. Nëna më pëshpëriste në vesh dhe mundohej të kallzonte me gisht në drejtim të tij, derisa ia doli të drejtojë ku duhet vëmendjen time: "Shihe mirë atë burrin... ai është yt atë!" Atëherë u kujtova për vështrimin e tij dhe qeshjen nën mustaqe.
Mandej pashë, se si policët hynë në shtëpinë tonë dykatëshe, si humbën nën hyrjen e harkuar të portës me qemer dhe si ngjitën shkallët në katin e dytë. Tek dera qëndronte serioz, solemn, pa shprehje njëri nga policët. Arrita t'u shkëputem duarve të nënës sime dhe u turra drejt hyrjes së shtëpisë sonë, por u ndala në prag, para këmbëve të policit. E pashë nga poshtë fytyrën e tij të drunjtë dhe hyra. Nuk më ndaloi. Ngjita shkallët dhe në një nga dhomat e katit të dytë, midis policëve, gjeta tim atë. Qe ulur në njërin nga sepetet e nusërisë së nënës sime dhe iu afrova afër gjunjëve. Pashë fytyrën e tij, mustaqet, kësulën, duart e lidhura me hekura dhe sidomos sytë e tij të ngulur në fytyrën time. Në tavan, midis trarëve poshtë çatisë, nën hatulla, rrëmonin policët. I ngriti duart e lidhura dhe më përkëdheli flokët. "Çkemi, shoku Agron?", - më pyeti me nënqeshje. "Unë di kush je ti!", i thashë. "Pa hë, na e thuaj", tha ai. "Ti je baba!", thashë, duke e prekur me gishtin tregues në gjoks. "Jo more... po si e gjete?", pyeti ai me një shprehje serioze. "Babë, pse t'i kanë lidhur duart?" - e pyeta. "Po bëjmë një lojë, Agron", më tha, kësaj rradhe tek veshi. "A të t'i ç'lidhi?" thashë, dhe u përpoqa të gjeja vendin ku ishin lidhur ato duar të mëdha. "Jo, jo, se pastaj e humb lojën! Nëse policët e gjejnë çfarë kam fshehur atje, nën çati, unë e humb lojën", tha im atë. "Po pastaj, kur do ta nisësh lojën tjetër?", pyeta prapë. "Pas dhjetë vjetësh", më tha tek veshi tjetër. "Po bukë, si do të hash tani, me duar të lidhura?". "Ia zgjidhim duart", tha kësaj here njëri nga policët që rrinte në të majtë, përbri tim eti. Aq shumë u përkul të ma thoshte këtë, sa streha e kapeles së tij më preku ballin. Ndërkaq, një zë i fortë polici nga hatullat nën çati tha: "i gjetëm!". Pas pak pashë t'i hidhte njërën pas tjetërs 2 pushkë, një teneqe fishekë dhe një revole, të cilat i priti virtuozisht njëri nga policët. Pasi i grumbulluan, policët hapën një mushama të zezë dhe i mbështollën. "Ato ishin tonat? Pse s'më the mua ku t'i fshihje! Di vende të fshehta unë...!", i thashë tim eti me qortim e krenari. Shpërfillshëm më përkëdheli për herë të dytë flokët me pëllëmbët e pranguara. "Po pse ua tregove!", i pëshpërita me zë të ulët e konspirativ. "Nuk ua tregova! Ishte lojë, mor bir, të thashë... ata i gjetën". Heshtje. Dëgjohej zhurma e mushamasë që paketonte arsenalin e vogël të armëve. "Të më kishe pyetur mua", thashë për herë të dytë mjaft i mërzitur: "di një vend të fshehtë që nuk e di askush, përveç motrës...". Nuk pata më kohë t'i tregoja tim eti se ku gjendej vendi i fshehtë, sepse skuadra e policëve e vuri para. Ai më puthi kokën nxitimthi dhe u lëshuan shkallëve thuajse me vrap, aq sa mezi arrita t'i shquaj kur ata po dilnin nga dera e avllisë. Kur shkova në fund të rrugicës, te kroi, ku kish qëndruar Gazi i Degës, gjeta veçse një re të dendur pluhuri, që linte prapa makina në largim. 


Ku jeni rritur? Si ishte atëkohë qyteti, apo fshati juaj? 


Sohodolli, fshati im, gjendet në pellgun e Drinit të Zi, zona e Kastriotit; është një ndër fshatrat më të mëdhenj të Dibrës. Shtrirja e madhe në disa lagje të ndara me përrenj, pemë e vreshta, toka humusore, perimtari - ka një pamje sunduese në gjithë pellgun, sidomos me një kullë të lartë mesjetare dhe me shtëpitë e larta me fasada të gjera, të rrethuara nga kopshte frutorë. Me të tillë pamje imponuese prej qyteze të organizuar e përmend dhe George von Hahn, që prej shekullit XIX në librin e tij "Udhëtim nëpër viset e Drinit". Por ky fshat kryelartë, plot tradita e bëma, me karare e burra të mençur, në kohën e vegjëlisë dhe adoleshencës sime përfaqësonte një fantazmë lënguese të arketipit socialist. Vitin kur u linda unë kishin shembur me buldozer minarenë e një xhamie të hershme në qendër, ndërsa xhamia, qe shndërruar në Vatër Kulture për edukimin e "masave punonjëse". Gjithë begatia e atij fshati të fundosur në gjelbërim, që shënonte rekorde në prodhimin e drithërave, që reduktuar në njerëz të uritur që brenin një surrogato buke të misërt dhjetë muaj në vit. Unë jam rritur i rrethuar nga një varfëri ekstreme e banorëve, nga uria dhe mungesat, nga privimet dhe përpjekjet heroike të fshatarëve për mbijetesë minimale. Paradoksale ishin përplasjet e mentalitetit të tyre plot bestytni me propagandën e partisë. Kooperativa ishte një sistem skllavërimi dhe raskapitjeje njerëzore për të mbijetur me punën e rëndë në fushë, e cila i shpërblente në mënyrë qesharake punëtorët me normën e një ditëpune, që ishte e barabartë afërsisht me çmimin e një buke misri. Në moshën e vegjëlisë time ndoshta kisha trashëguar shfytyrimin social të atij fshati, tash anemik e me uri për të ëndërruar. Peisazhi i begatë me toka pjellore dhe varfëria e madhe e thellonte më shumë kontrastin tëhuajësues në natyrë. Falë brezit të prindërve vazhdoi të mbahej gjallë një frymë njerëzillëku, një solidaritet prekës dhe një nderim i veçantë për njëri-tjetrin, i trashëguar që heret, por që zor të mbahej gjatë... 


Sa ndikoi ai imazh, ato përjetime, ajo lëndë ndjesore në atë që ju do të bënit më vonë letërsinë..? 


Propaganda që merrej me shkollën kishte amortizuesit e vet në familje, ku ruhej i paprekur shpirti i ritualeve, mistikës dhe përfytyrimit fantstike e mitologjik mbi ngjarjet. Odat ku mblidheshin burrat veç e gratë veç, kultura e vizitave pasdarke në farefis, rrëfimet, kuvendimet alegorike të burrave më kanë zbuluar një fytyrë tjetër të realitetit, ndryshe nga përditshmëria e rrafshët dhe e zbrazët e kooperativës. Që i vogël kam qenë i rrethuar nga folklori, dialekti dhe takti. Por ajo që ushtron ndikimin më të madh për një fëmijë është pamja, peisazhi, i cili të ngulitet përgjithmonë: në perëndim - Drini i Zi dhe malet - Ruja dhe Nezhda e Lurës, që lartohen thikë, ndërsa në lindje - vargmalet e Korabit, shtëllunga gjigande resh që ngriheshin drejt qiellit si bombë atomike. Në mes tyre - si një akuarium i thellë - fushëtira e paskaj e pellgut të Dibrës. Kjo pamje e jashtëzakonshme ruhet në sytë e mi me të gjitha ndryshimet e mundshme të tablosë, me shirat dhe blerimin dhe savanin e dëbortë në dimër. Pushimet e verës, deri vonë, në vitet e para të fakultetit, i kam kaluar në pyjet dhe bjeshkët e Korabit. Ndikimi i tyre, përveçse meditativ, ka qenë purifikues. Lidhjet e njeriut me natyrën dhe pejsazhin janë ndoshta lidhjet më përcaktuese jo vetëm në formimin e karakterit të tij, por edhe në përcaktimin e tipit të ndjeshmërisë. Kam patur fat që nuk kam lindur në qytet. E kam fjalën për tipin e qyteteve tona monstra, krijesa shëmtaqe të socializmit, që përveç kazermës së përbashkët të pallateve uniforme, në të cilat jepte shpirt çdo frymë individuale, nuk kishte tjetër prehje për individin. Dhe në kazerma të tilla nuk mund të bujë fryma. 


A ka lënë gjurmë atmosfera e vendit ku u rritët në brumosjen e personalitetit tuaj? 


Mendoj se po. Më tepër mendoj se ka lënë gjurmë stili alegorik me nëntekst i kuvendimit, që është një gjedhe e drejtëpërdrejtë e kuvendimeve alegorike dibrane. Me një stil të tillë ligjërimi ndesheshe me më të rriturit, me solemnitetin e burrave në oda, në shtëpi, në raste e situata kritike. Por shoh se edhe disa rituale e sjellje të vendlindjes kanë lënë gjurmë me energjinë e tyre të simbolit. Në përgjithësi jam nostalgjik dhe ndjehem menjëherë i familjarizuar me çdo situatë të atjeshme. Asnjëherë nuk e kam parë veten të shkëputur nga ajo materie, ndonëse jam prej më se njëzet vjetësh larg; ndonëse jam i esëllt për të dalluar diferencat. Kur kthehem, gjithsej tre-katër herë në vit, më pëlqen të shkrihem, të jem i padallueshëm me ta. Flas në dialekt, sikur të mos isha larguar asnjë ditë prej andej. 


Po doktrina, ç'peshë ka? Një fëmijë i brumosur në realizmit socialist që më vonë bëhet shkrimtar... 


Shkolla ka qenë propagandë. Mësimet, vjershat që na i jepnin t'i mësonim përmendësh, këngët që na i vinin në gojë, puna, gjithçka ka qenë e tejpërshkuar me propaganda dogmatike. Për një njeri që e ka gardhuar veten me një realitet paralel - botën e imagjinatës së librave, vjen një kohë që estetika ngre krye dhe bëhet kategorikisht refuzuese. Mua më ka shpëtuar letërsia; ajo më ka ruajtur nga një ndotje e pisllëk, që mandej të kërkoj rrugën e arratisë, oshënarit. Dhe për një fëmijë që nuk ka më se çfarë të shpresojë tek realiteti, libri, ne veçanti letërsia artistike, e shpërngul të bujë në një botë alternative. Mendoj se kam qenë me fat ndër ata dhjetë mijë banorë të krahinës, sepse unë dhe libri zbuluam njëri-tjetrin; mendonim dhe ëndërronim njëri-tjetrin, sa mund të them se ekzistenca ime është projektim i librit. Nga mosha 17 vjeçare kisha "zbrazur" gjithë katalogët me skeda në bibliotekën e Peshkopisë. Dhe sigurisht, trysnia e leximit, ndonëse e gjatë dhe e lodhshme, e kishte nxjerrë me kohë në shmang udhën bastarde të "realizmit socialist". Por këtë udhë e kam bërë vetë: pa rekomandime, pa udhëzime. Thjesht me kalimin e përvojave të dendura leximore "edukohet" një nivel i përmbytës alergjie ndaj letërsisë së keqe. 


A ka ndikuar dikush, si një udhëheqës në rrugën tuaj drejt letërsisë? 


Sapo e thashë: ishte një "ferr që ia hyra pashë më pashë", fillikat. Nga viti i tretë i shkollës së mesme kam pasur një mësues të shkëlqyer letërsie - Afrim Doçi - që më donte, më vlerësonte e më nxiste. Ai për mua u bë papritur vetë Shën Pjetri: më dhuroi një çelës për të hyrë sa herë të doja në Bibliotëkën e pasur të shkollës së Mesme. Më vonë isha në gjendje të dija se çfarë duhej të lexoja e çfarë jo. 


A kishit ëndrra të mëdha? Si ishin këto ëndrra? Guximtare, të rrezikshme, apo të fshehta e të heshtura...? 


Isha vetëdijësuar me kohë, që ëndrrat e mia më të shtrenjta nuk do të bëheshin kurrë realitet. Pikërisht pse e dija këtë, ëndërroja me një kokëngjeshje të tillë, sa befas më vinte turp, inat e dëshpërim, se si ishte e mundur kështu... Ka qenë një kohë e gjatë zeherosjeje që vazhdoja të helmohesha me ëndrra. Ëndërroja të studioja, të bëhesha shkrimtar si Dikensi a Hygoi. Bëja biseda imagjinare me ta. Kur lexoja romanet e Kadaresë, "Gjeneralin", "Kronikën", "Pallatin" etj, këto biseda imagjinare gati sa nuk i besoja. Më vonë kisha një ëndërr të fshehtë, të arratisesha. Por në vend që të vazhdoja aventurën imagjinare, të trishtuar e vetmitare, mendoja se çfarë do t'i bënin familjes time, sepse kupa edhe ashtu siç ishte e mbushur, do të derdhej. Dhe më ngjethej mishi. Ëndërroja sikur gjimnazistja që adhuroja nga larg, të mos kishte qenë goca e Kryetarit të Komitetit të Partisë, ose ndryshe: i ati të bënte befas një gabim të tmerrshëm ideologjik! 


Raporti me familjen... lidhja më e ngushtë... Ç'vend ka zënë ajo në veprën tuaj? 


Të katër vëllezërit dhe motra jonë e vetme kemi qenë gjithmonë të lidhur ngushtë. Mendoj se tipi i marrëdhënieve përcaktohet heret, që në fëmijëri. Gjatë kohës që im atë ishte në burg dhe këtë, disa nga mësuesit, nga mungesa e taktit apo nga ligësia kujdeseshin të na e kujtojnë me terma sa konkretë, aq dhe abstraktë - "bir i armikut të popullit" apo "të deklasuar", pikërisht në këtë kohë, qe ngjizur një frymë dhimbsurie për njëri-tjetrin. Në pushimet e gjata në shkollë, mblidheshim të gjithë në një cep, si ta ndjenim veten ishull të kërcënuar. Na dukej sikur nuk ishim parë me vite. Familjet që kalojnë vështirësi dhe janë vënë në kushte të vështira mbijetese kanë dhe lidhjen shpirtërore më të fortë. Më vonë kur njoha tim atë, karakteri i tij i ndërlikuar, burrnor e i pakompromis ka qenë shembull i shpërfilljeve të rrezikut, hipokrizisë dhe inferioritetit. Ndonëse i ashpër e i drejtë, ai ka qenë frymë qortimi për ligështitë e mia në situata të ndryshme. Ai ka qenë e përkundërta e nënës sime të paqtë të butë, të dhembshur e durimtare. Vëllezërit, motra, prindërit janë të pranishëm në veprën time, ani pse të transfiguruar artistikisht. Romani im i fundit "Tenxherja" paraqet në njëfarë mënyre secilin prej tyre. Megjithatë im atë është një model utopik personazhi, prore i pambrrijshëm. Ai të mund me ndjenjën e shpërfilljes së çdo autoriteti, po aq sa me gatishmërinë për t'u vetësakrifikuar. Mënyra e të kuvenduarit konvencional e alegorik përthyen dhe karakterin e tij. Njeri i edukimit spartan. 


Si do ta përshkruanit sot varfërinë e asaj epoke? Cili ishte ushqimi juaj shpirtëror? 


Në disa mënyra e kam përshkruar. Kur kujtoj kohën e varfërisë së viteve '80, më vjen ndërmend një tablo fshati në pranverë me punëtorë gjunjëkëputur, që hyjnë në lagje me veglapunët e tyre në krah, ndërsa heshtjen e mesditës me diell e trazon vetëm zhuzhima e kandrrave mbi lulet e pemëve. Tek tuk ndonjë njeri-hije rrëshqet në rrugët shtrembaluqe me kalldrëm, me bukë të misërta plot luspa të kuqërremta ndën sqetull. Prej avllive ngrihet një si tym i palëvizshëm, ndërsa hundët t'i shpon aroma e sheqerit të djegur në vaj, njëfarë lëngu i kuq me të cilin shtynin bukën. Midis kësaj varfërie ekzistonte një luks i trishtuar: qoshku i dhomës ku lexoja romanet apo tortura ku bëja sprovën e vargjeve të para, aq të papërsosura e të pashpresa, që më brengosnin edhe më shumë. Që nga fëmijëria kam trashëguar të padëmtuar pasionin për librat, shkrimin, futbollin dhe kinemanë. Më duhej të prisja në dyert e një shtëpie të huaj, derisa të hapej dera e avllisë dhe të më lejonin të hyja të shihja seritë e filmave "Odisea", "Shigjeta e zezë", "Marko Viskonti", "Rob Roi", "Robin Hudi" etj, etj, sepse nuk kishim televizor.
Ekziston një foto që kam dalë në klasë të katërt me motrën dhe vëllaun e vogël. Në atë foto mbaj dy libra, në kopertinat e të cilëve dallohet titulli: "Don Kishoti i Mançës". Ka qenë festa e çlirimit të Peshkopisë, ditë që shndërrohej në një katrahurë peligrinazhi. Gjithë fshatrat kafërdiseshin në një mërzi pështjelluese nën diellin e përvëlues, provonin pak qytet në trajtën më të shëmtuar: pinin ca araxhata, hanin ca akullore apo prisnin shalqinë të ulur grupe-grupe nëpër lulishte. Fëmijët përgatiteshin për atë ditë, mblidhnin para për të blerë ndonjë rrobë e për t'u qerasur, dilnin në foto dhe në fund, ndiqnin koncertin festiv me rapsodë e këngë patriotike. Atë ditë me kursimet e mia kam blerë "Don Kishotin", të cilin e kam lexuar deri vonë, çdo vit. Për herë të fundit e kam lexuar në Institutin "Gorki". 


Kur shkruanit? 


Në përgjithësi i largohesha të shkruarit, sepse më pëlqente më shumë të shijoja leximin. Mendoja se koha e shkrimit mund të vijë befas, kur një ditë të gdhihem aq i sigurtë e i mençur, saqë me veprën e parë të kisha qindramijëra adhurues. Ndërkaq përfundoja duke shkruar rrallë, kur besoja se isha më i pashpresi në botë. Në fillim nisa me vargje dashurie, por ndjeja një pafuqi dhe kontradiktë midis dashurisë sime konkrete dhe vargjeve të përgjithshme mbi dashurinë si ndjenjë. Shumë më vonë fillova të shkruaja nga një besim i çuditshëm: mendoja se mund të shkruaja më mirë se autorët shqiptarë: "unë ia dal të shkruaj më bukur", mendoja. Ndoshta edhe për t'u pëlqyer a për t'iu dukur të tjerëve më interesant. Më vonë, në kohërat e trishtuara të djalërisë, mendoja se me shkrimin tim mund të lija ndoca gjurmë ekzistence në këtë botë, të cilën mund ta braktisja papritur. 


A besonit ne ato çka shkruanit? 


Në fillim besoja; ky ishte kushti. Por kisha një dyshim... nuk ia kisha gjatë besën besimit tim. Kështuqë i grisja vazhdimisht, i pakënaqur me veten. Deri tek vëllimi i parë "Aty tek portat Skee" (1996), kam grisur disa qindra poezi. Kur më sollën librin e parë, student në Moskë, u mbylla menjëherë në dhomë, dramatikisht i frikësuar. Kisha një lloj të çuditshëm ankthi: edhe i frikësohesha hapjes së librit, edhe mezi prisja ta lexoj. Kur mbarova leximin e ngadaltë, faqe pas faqje, më pushtoi një paqe e plotë dhe isha i mbushur në çdo pore me një muzikë nostalgjike. Kjo ka qenë ngjarja më e rëndësishme për mua. 


A ju frikësonte ndonjë gjë...? 


Gjithmonë (njëlloj si tani) më frikëson lloji i metamorfozës: mos shkrimi përfundon karikaturë e asaj që kam mëtuar të kapë. Shkarja e penës nga tempi, hendeku midis penës dhe letrës, rëndomësia. A është bota ime kjo? Apo një shpirt i huaj hedh rrënjë endacake dhe nxiton të më përfaqësojë? Çfarë është poezi e çfarë tjerrje e mërzitshme? Në fund gjithmonë jam i rreptë: shpata e ndan ekzistencën e krijimeve në të mbijetuara dhe në kontigjent gijotine. 


A gjetët përkrahje në shkrimet e para? 


Asnjëherë! Nuk arrita të botoj me vite të tëra as në gazetën lokale. Përveç mësuesit të shkollës së mesme, capak miqve si unë, në fund të viteve '80 ka qenë shkrimtari Xhaferr Martini që është kujdesur gjithë dhembshuri e inkurajim të më ngjallë besim në ato që shkruaja. Besoj se gjithkush ka pasë fatin të ndeshë një figurë bujare, të tillë dhe në ato rrethana, ndaj le të jenë këto rreshta mirënjohje për zemrën e tij fisnike. Vonë, në vjeshtën e vitit 1989 kur botova një cikël të gjerë tek "Zëri i rinisë" dhe fitova dhe çmim kombëtar në konkursin e shpallur tek kjo gazetë, ka qenë eksluzivisht kujdesi dashamirës dhe vlerësimi i dy poetëve - Ilirian Zhupës dhe Preç Zogajt. Zhupa sa lexoi dorëshkrimet e mia më nisi në redaksinë e "Zërit" me një letër për Preçin. Kjo ka qenë një përkrahje e madhe, sepse unë nuk i njihja. 


A jeni penduar për diçka që keni shkruar? 


Përsa i përket krijimeve letrare, jo. Ndërsa për shkrimet publicistike, vëçanërisht për polemikat apo replikat, po. Jam tip që s'ta përtoj. Megjithatë gjithmonë jam kundërpërgjigjur dhe asnjëherë nuk kam sulmuar i pari. Shkrimet publicistike i shkruaj kur jam i nxehur, kur diçka ma bie në majë të hundës, shpifje, spekulime apo koniukturë... ndërsa krijimtarinë letrare, përkundrazi, e shkruaj kur jam absolutisht i qetë. Në polemika shpesh jam i hidhur. Ka raste kur kjo më dëshpëron, më duket e tepruar. "Pse s'durove dhe pak, xhanëm?", shfryj me vete. Sepse konteksti i polemikave tona, ndonëse jo gjithmonë, relativizohet shpejt. Por pendesën e mbaj për vete, në vete.


Kontribut apo... Çfarë cilësori do t'i vinit shkrimeve të para? 


Përpjekje për t'iu avitur shenjës. Ushtrim dhe zotërim të instrumentarit shprehës. Ose stërvitje me armët... 


A i kujtoni sot miqtë e fëmijërisë? Janë te njohur, sot, si ju? Çfarë konfidonit me ta? 


I kujtoj shpesh. Takohem rrallë, për fat të keq. Nuk janë të njohur "publikisht". Dikur besoja se unë do të jem më i humburi, ndërsa për ta mendoja një të ardhme të shkëlqyer. Por nuk është ndonjë lumturi të jesh "i njohur" në publik. Ata miq të hershëm kanë qenë pjesa e vetënjohjeve dhe vetëzbulimeve, njëlloj pasqyre dhe vetëverifikimi. Nuk se kishim konfidenca kushedi çfarë. Rëndomësira simpatike: femrat, futbolli, filmat, librat, ndonjë proçkë a aventurë... 


Ç'koncept kishit atëherë për miqësinë dhe ç'koncept keni sot? 


Atëherë miqësia nuk të nxirrte nga bataku ekzistencial, nuk ishte asnjë lloj zgjidhjeje. Madje shpesh herë bëhej e rrezikshme, të mos ia kishe besën. Kanë qenë shumë të rrallë miqtë e ngushtë. Ndoshta vetëm për njërin mund të them me siguri, të cilin gjithmonë e kam konsideruar edhe atëherë, edhe sot njëlloj si vëlla. Ndoshta se kishim shumë të përbashkëta: ndjeshmërinë, pasionet, shpejtësinë e të kuptuarit. Kështu ka qenë që nga fëmijëria e thellë. Kur shkoj në Peshkopi, ai i lë të gjitha punët deri sa më përcjell. Ndoshta ky është thelbi i miqësisë së vërtetë? Edhe më vonë, në fakultet, në studimet jashtë, kam pasur fare pak shokë të ngushtë. Po aq pak sa kanë qenë, po aq pak kanë mbetur, ose më saktë: atë shoqëri që kam patur në vitet '90, atë kam dhe sot. Varet pastaj shkalla e hierarkisë. Por miqë të tillë janë vazhdimi i vetes tënde, tashmë jashtë teje. Ata janë ndërgjegja e synimit të përbashkët për të tentuar apo përsosur diçka, për të projektuar një formë ideale të realitetit. 


A e lidhni lumturinë me fëmijërinë tuaj? Nëse jo me ç'ndjenja e lidhni atë periudhë të jetës... 


Jo, nuk e lidh me lumturinë. Nuk kam qenë i lumtur në shumë pikëpamje. Kam qenë një fëmijë që ëndërronte, duke qenë esëll për kontradiktën e madhe midis ëndrrës dhe realitetit. Është një periudhë e mbijetuar me mungesa dhe sakrifica prekëse, porse një udhë e përftimit të ndjeshmërisë dhe karakterit. Po të mos kishte qenë e tillë, kushedi se çfarë konstrukti mendor e shpirtëror do të kisha. Për një gjë jam i sigurtë: më pështirosin sentencat, se një fëmijëri e vështirë është e artë për një artist, si përvojë shpirtërore. Jo dhe jo! Nuk është e domosdoshme të torturohesh ashtu, duke u përballur me përvoja që t'i diktojnë të tjerët dhe nuk i zgjedh vetë. Lavdi Zotit nëse i kemi shpëtuar ndonjë deformimi! 


A humbet lumturia gjatë rrugës së jetës? 


Lumturia nuk banon gjatë në këtë tokë. Është një koncept arbitrar. Është nocion kryekëput shpirtëror, ekstatik, religjioz. Gjatë jetës humbet, përftohet, asgjësohet e ripërftohet. Njeriu është qenie e mesit, siç thotë Aristoteli. Ekstremet e forta, nuk janë normë e gjendjes së tij. Lumturia e tjetërson njeriun, po aq sa fatkeqësia. Të jesh i lumtur, kjo mund të ndodhë vetë në lidhje më një diçka në jetën tënde, por lumturia nuk është gjendje që zotërohet në totalitet. Vetëm një idiot shqeto mund të jetë totalisht e pafundësisht i lumtur. Pikërisht: i lumtur si një idiot. 


Çfarë ka mbetur sot, brenda jush, nga fëmija i dikurshëm? Ju mungon? 


Në shumë gjëra ka mbetur i pacënuar, po ai. Një fëmijë-burrë, një fëmijë plak, një fëmijë që e acarojnë zhurmat, pështjellimi, rrëmuja dhe mezi pret të tërhiqet në qoshkun e tij. Zhurma është antimendim. Vetëm vetmia është humusi pjellor ku mund të lindë personaliteti i njeriut. Por sot si për fëmijën, si për të rriturin është e pamundur qetësia, meditimi, përqendrimi. Janë shpikur qindra mjete djallëzore - një mikster i madh përshpejtues që e përziejnë atë më gjithë sallatërat e botës. Një llapaqenëri e paparë vërshon nga gojët e çapëlyera të informacioneve: tunduese, fiktive, xixëlluese, marramendëse; realitete-fantazma, simulime. Ka vetëm një mënyrë: të mos ua varësh, të mos dalësh në sipërfaqe; të strukesh në zhguallin tënd, së paku për një pjesë të ditës... 


Fëmijët tuaj sot. A ka vend për krahasime? 


Çdo krahasim më tremb. Sepse lumturia nga ekzistenca e tyre (ja njëra nga lidhjet e qëndrueshme me lumturinë) është e vetmjaftueshme për të mos u banalizuar me asnjë krahasim. Do të doja të kisha mundësinë të arratisesha në një ishull të panjohur me ta, së bashku me mamin e tyre, ta rijetoja bashkë me ta e nëpërmjet tyre gjithë trajektoren e fëmijërisë sime. Sepse nëpërmjet tyre mundohem, në një farë mënyre të ripërjetoj fëmijërinë time. Ata janë personazhet më të rëndësishëm e më të lezeçëm në botë. Në njëfarë mënyre në vend të "ishullit" unë kam shpikur pasditet e mia me ta. Pas orës tre, fill pas çerdhes dhe kopshtit unë i marr dhe mbyllem me të tre, derisa të vijë ime shoqe. Një vetburgosje e ëmbël e me dëshirë. Purifikim më të mirë, zor se mund të bëjë vaki.


Milosao
2011

Popular posts from this blog

Petro Marko dhe Heminguej, nga dy botë të kundërta

Virion Graçi
Tekstet romanore të Petro Markos, i janë nënshtruar diktatit të ashpër redaksional, për pasojë janë tjetërsuar. Kanë ndërhyrë në titujt, duke i rekomanduar lexuesit konotacione të tjera ideo-emocionale, ndryshe nga konceptimi autorial; kanë dërguar në brumatricet e letrës libra të porsabotuar; kanë ndërhyrë në brendinë e veprës duke tjetërsuar personazhe protagonistë duke shfytyruar natyrën e marrdhënieve midis tyre

Për shkak të skualifikimit politiko-policor të Petro Markos në periudhën e totalitaritzmit të shpallur, qëndrimi i kritikës zyrtare dhe institucioneve shtetërore të kulturës ndaj krijimtarisë së tij, në rastet më afirmative ka qenë i cunguar, minimalist; rëndom mbi autorin kanë mbizotëruar ato që Prof. A. Plasari, saktësisht i ka quajtur së fundmi burgjet e padeklaruar të P. Markos… P. Marko, pas traditës tepër modeste e modeleve rrëfimtare anakroniko-anemike të romanit shqip deri atëherë, vitalizoi rrëfimin epik, dëshmoi siguri artistike e mjeshtëri të lartë; ka…

ANALIZË ESTETIKE E LAHUTËS SË MALCIS TË GJERGJ FISHTËS

Xhelal Zejneli


Ka të tillë që Fishtën e kanë cilësuar si figurën më të madhe dhe më të fuqishme të letërsisë shqiptare (shqipe) të gjysmës së parë të shekullit XX. Studiuesit si EqremÇabej, Benedikt Dema, Françesko Ercole, Maksimilian Lamberci, Zef Skiroi, Ernest Koliqi, Georg Shtadmyleri, Zef V. Nekaj, Xhuzepe Gradilone, Ignjac Zamputi, Tonin Çobani, Aurel Plasari etj. janë marrë me krijimtarinë letrare të Gjergj Fishtës në periudha të ndryshme: para Luftës së Dytë Botërore, pjesërisht gjatë luftës, pas luftës, d.m.th. në vitet 1945-91, si dhe në periudhën e pluralizmit politik. Siç dihet, në vitet 1945-90, krijimtaria letrare e Fishtës në Shqipërinë moniste nuk ka qenë lëndë studimi e kritikës letrare shqiptare. Në periudhën në fjalë, vepra e Fishtës është studiuar në mënyrë të njëanshme dhe me kritere jashtëletrare dhe joartistike.
Me krijimtarinë e Fishtës janë marrë studiues shqiptarë, por edhe studiues të huaj, sidomos italianë, austriakë dhe gjermanë. Sipas studiuesve të sipërthë…

FILOZOFIA E BUKURISË - Isuf Luzaj

Fragmente nga libri Filozofia e bukurisë
Bukuria është ajo e vërtetë që u pëlqen të gjithëve, pa pasur ata konceptin e së vërtetës logjike. Nga të gjitha magjitë, kjo është më e sinqertë: Gjykimi i shijes është i pavarur nga koncepti përkufizues i perfeksionit, sepse, kur një objekt deklarohet i pëlqyer, i bukur, me të gjitha endjet e ëndërrimit, kurrë s’është i qartë, i pastër, as i sigurt, pa asnjë përse! Shija fiton shumë kur bashkohet me estetikë, me intelekt aq më mirë, saqë pranohet nga të gjithë pa dhënë shpjegim, pa dhënë arsye, sepse s’ka rregulla, s’ka ligje që të përcaktojnë se çfarë është e bukura. Një këngë? Një pikturë? Një lule? Një flutur? Ç’është bukuria? Dhe përse është ashtu? Për ngjitje shpirtërore në sfera ekstaze, për lutje para altarit, përgjunjjeje namazi, që i flasin misterit gjithë popujt një gjuhë? Bukuria dhe sublimja vijnë në ujdi, janë mrekulli që vënë paqe midis perëndive.
Bukuria që frymëzon poetin ngjan të jetë përfaqësuese absolute e një koncepti të pakuf…