Skip to main content

Tetova News

Jonathan Littell: Duhet kohë për të kuptuar suksesin e një libri

Nga Samuel Blumenfeld
Para se të fitonte çmimin «Gonkur» për vitin 2006 me romanin Les Bienveillantes (Dashamirëset), Jonathan Littell nuk ekzistonte. Të paktën në sytë e publikut. Suksesi i rrufeshëm i romanit e shndërroi këtë të panjohur në personazh publik tashmë të njohur në gjithë botën.



Si e shpjegoni ju suksesin botëror të librit “Dashamirëset”, që ju bëri të njohur në gjithë botën?
Kam diskutuar për këtë me Pierre Nora, nga fundi i shtatorit, në çastin kur libri kishte kapërcyer shifrën 150 000. Më ka thënë diçka interesante: «Në një stad të tillë, nuk është as botuesi as shkrimtari që mund të kuptojnë, por historiani.» Kemi diskutuar gjatë mbi arsyet e suksesit, pa gjetur përgjigje. Këtu dalin dy hipoteza. E para ka lidhje me nazizmin dhe me raportin që francezët mbajnë me këtë periudhë të historisë. E dyta ka lidhje më tepër me letërsinë. Që prej disa vitesh, Gallimard kishte vërejtur një kërkesë në rritje për libra të trashë, më romaneskë, më të ndërtuar. Sidoqoftë, do të duhet kohë dhe largësi për ta shpjeguar këtë sukses.
Që në fillim, Dashamirëset e ka parë veten të mbuluar me lavde dhe krahasime mburrëse. A ndiheshit i përkëdhelur apo e merrnit me frikë?
As njëra as tjetra. Le të marrim krahasimin e romanit tim me Lufta dhe paqja. Njerëzit që e thonë këtë, më kanë lexuar keq, madje dhe vetë Tolstoin. Nuk është e njëjta letërsi. Në Lufta dhe paqja, kemi tashmë paqen. Kurse në romanin tim, kemi thjesht luftën. Në romanin e Tolstoit ka një tjetër nivel ndërlikimi. Një vajtje-ardhje pafundësisht më të lartë ndërmjet jetës normale dhe luftës. Objekti i romanit Dashamirëset është shumë më i ngushtë. Është gjenocidi për katër vjet me radhë, dhe ca shmangie të vogla majtas-djathtas. S’është e njëjta ambicie. Po të shohim pak më në thellësi, kemi atë nocionin e hapësirës letrare të përpiluar nga Maurice Blanchot. Kur jemi brenda, nuk e dimë asnjëherë nëse jemi vërtet aty. Ne mund të jemi të sigurt se po bëjmë «letërsi», kur në fakt s’kemi hyrë ende në të, ashtu siç mund të jemi të brejtur nga dyshimet, dhe ndërkohë, që prej shumë kohësh tashmë, letërsia është aty. Teksti i një të sëmuri mendor mund të dalë si letërsi, kur nga ana tjetër teksti i një shkrimtari të madh nuk është i tillë, për arsye të paqarta dhe vështirësish të shpjegueshme. Sidoqoftë, jemi në dyshim. Nuk e dimë. Mendoj se Tolstoi apo Vassili Grossman ishin në dyshim. Të paktën për Grossmanin, kjo është e qartë. Ambicia e tij ishte që të bënte diçka po aq të mirë si Tolstoi, por me siguri që duhet ta ketë përfunduar librin e vet duke menduar se nuk i mbërrinte Tolstoit as te gishti i vogël. Nocioni i hapësirës letrare e përjashton nocionin e cilësisë. Një tekst i shkruar shumë keq mund të dalë letërsi e madhe, kurse një tjetër, megjithëse i shkruar shumë mirë, nuk është letërsi e madhe. Çdo libër duhet gjykuar në varësi të synimeve dhe kërkesave të veta, dhe jo në krahasim me libra me tjerë. Kjo është arsyeja që s’më pëlqejnë çmimet letrare. Ato kanë një prirje të natyrshme që t’i përplasin librat me njëri-tjetrin. Mirëpo librat nuk janë asnjëherë të tillë. I kam dërguar një letër botuesit Antoine Gallimard, ku i shpjegoj se nuk jam kundër autorëve të tjerë. Libri im është kundër vetes së vet, punon kundër kërkesës së vet, të cilën sigurisht që s’do ta arrijë kurrë.
Si do ta përkufizonit këtë kërkesë?
Një libër është një përvojë. Një shkrimtar shtron ca pyetje duke u munduar të ecë në terr. Jo drejt dritës, por duke u zhytur më thellë në këtë terr, për të mbërritur në një terr ende më të zi se ai i pikënisjes. Këtu, është e sigurt se ne nuk jemi në krijimin e një sendi të paramenduar. Kjo është arsyeja që unë mund të shkruaj vetëm njëherësh. Shkrimi është një hedhje zari. Nuk e dimë asnjëherë se ç’do të ndodhë në çastin e shkrimit. Përpiqemi t’i shtrojmë gurët sa më mirë e mundur, pastaj ecim. Në stadin e shkrimit, ne mendojmë me fjalë dhe jo me kokë. Vjen nga një hapësirë tjetër. Ecim nëpërmjet shkrimit dhe mbërrijmë në një vend ku s’na kishte vajtur mendja se do të gjendeshim. Ja përse jam plotësisht i hapur t’i pres kritikat që thonë se kam gabuar me këtë roman, se kam bërë gjëra të paqena, të papranueshme. Në fakt, nuk dija ç’bëja. Mendoja se e dija në fillim, por përfundimi s’ka asnjë lidhje me këtë.
Si e gjykoni ju këtë përfundim? A ju pëlqen Dashamirëset?
Pyetja s’duhet shtruar kështu. Për të ecur përpara, duhet të pyesim më tepër mbi konceptin fillestar. Mund të përgjigjem me një citim nga Georges Bataille: “Xhelatët s’kanë fjalë, ose kur flasin, e bëjnë këtë me gjuhën e shtetit“. Xhelatët flasin, dhe madje ka të tillë që i nxjerrin të gjitha. Arrijnë të tregojnë edhe gjëra të sakta nga ana faktike. Për shembull, mënyrën si ishte organizuar kampi i Treblinkës. Eichmann nuk gënjen në gjyqin e vet. Thotë të vërtetën. Kur unë flas për fjalë të vërtetë, kam ndërmend një fjalë e cila të mund t’i zbulojë humnerat e veta, ashtu si Claude Lanzmann, në Shoah, ia ka arritur ta bëjë me viktimat.
Këtë fjali të Bataille e kam zbuluar pasi e kisha përfunduar librin. Ajo ka ardhur të më ndriçojë më pas. Në fillim, mendoja se në tekstet e xhelatëve do të gjeja gjëra ku mund të kapesha si pikënisje. Me këtë dhe të gjithë xhelatët që më është dashur t’i kem përballë gjatë karrierës sime – në Bosnjë kur punoja nga krahu serb, në Çeçeni me ushtarakët rusë, në Afganistan me talibanët, në Afrikë me ruandezët apo kongolezët – mendoja se do të kisha material të mjaftueshëm. Por sa më shumë përparoja në leximin e teksteve të xhelatëve, aq më shumë kuptoja se aty s’kishte asgjë. S’do të mund të bëja asgjë po të mbetesha në nivelin e trillimit klasik me autorin e gjithëditur, alla Tolstoi, i cili vendos ndërmjet së mirës dhe së keqes. E vetmja mënyrë ishte që të futesha në lëkurën e xhelatit. Mirëpo, unë e kisha këtë përvojë të xhelatit. I kisha pasur fare pranë. Jam nisur pra nga çfarë njihja, domethënë nga unë, me mënyrën time të të menduarit dhe vështruarit të botës, duke thënë me vete se do të përvidhesha në lëkurën e një nazisti.
Por ama bëhet fjalë për një nazist të pashoq, jo aq realist dhe jo shumë të besueshëm.
Jam dakord. Por një nazist sociologjikisht i besueshëm s’do të kishte mundur të shprehej kurrë si rrëfyesi im. Ky i fundit s’do të kishte qenë kurrë në gjendje ta sillte këtë ndriçim mbi njerëzit që e rrethonin. Mbi ata që kanë ekzistuar vërtet si Eichmanni apo Himmleri, dhe mbi ata që i kam sajuar unë. Max Aue është një rreze X që përfshin si një skaner. Faktikisht, ai është një personazh i pabesueshëm. Unë nuk kërkoja vërtetësinë, por të vërtetën. Nuk ka roman të mundshëm nëse ngulemi thjesht te vërtetësia. E vërteta romaneske futet në diçka tjetër sesa e vërteta historike apo sociologjike. Çështja e xhelatit është çështja e madhe e ngritur nga historianët e Shoahs, që prej pesëmbëdhjetë vjetësh. E vetmja çështje që mbetet, është motivimi i xhelatit. Pasi kam lexuar mjaft kërkues të mëdhenj, më duket se ata mbërrijnë në një mur. Kjo është mjaft e dukshme te Christopher Browning. Ai arrin në një listë motivimesh të mundshme pa mundur të vendosë ndërmjet tyre. Disa e vënë theksin tek antisemitizmi, e disa të tjerë tek ideologjia. Por në thelb, nuk dihet. Arsyeja është e thjeshtë. Historiani punon me dokumente, dhe pra me fjalë xhelatësh që janë një kundërshti. Që nga këtu, e si mund të ndërtohet një ligjërim?
Cilat janë kritikat e historianëve që ju kanë shënuar më tepër, dhe pra nxitur më tepër?
Disa historianë kanë ngritur ca çështje interesante mbi disa gabime interpretimi. Një historian ka vënë në dukje se unë e kisha keqinterpretuar lidhjen mes SD (shërbimit të sigurisë të SS-ve) dhe Gestapos, duke i paraqitur njerëzit e SD-së si më idealistë sesa harbutët e Gestapos. Ka mundësi që edhe këtu, ashtu si gjetkë, t’i kem dalë huq. Por ky është një roman. Kur Vassili Grossman e paraqet Eichmannin në një pasazh të Jetë dhe fat, përshkrimi i tij është krejt i rremë. Por kjo s’i heq asgjë këtij romani. Grossmani e shihte Eichmannin si një mbinjeri që sundon mbi gjithçka. Ky vizion vjen nga materialet që ai mund të lexonte atëherë. E çfarë pastaj, që kjo është e pasaktë?
Kur Claude Lanzmann çmon se xhelati im nuk është i besueshëm, se është pervers, ai ka të drejtë. Vetëm se s’do të kishte pasur kurrë libër po të kisha zgjedhur një “Eichmann” si rrëfyes. Frika e Lanzmannit është që njerëzit s’do ta njohin më Shoahn përveçse nga libri im. Por kjo s’është e vërtetë. Shitjet e veprave të Raul Hilberg dhe Claude Lanzmann janë shtuar ndjeshëm pas daljes së librit tim. Lanzmann dhe unë, të nisur nga e njëjta pyetje, mbërrijmë në dy përfundime që janë të pathjeshtueshme te njëra-tjetra. Që të dyja ato, janë të vërteta. Diskutimi ynë nuk ka mbaruar.
A do të ketë një përshtatje kinematografike të Dashamirëset?
Jo. Këto të drejta s’janë për t’u shitur. Nuk mendoj se mund të përshtatet për kinemanë.
Kjo çështja e gjuhës ka përbërë gjithashtu debat në lidhje me romanin tuaj, të cilit i janë qortuar disa anglicizma. A nuk besoni se prapa këtyre qortimeve fshihet një konceptim reaksionar i gjuhës franceze, konceptim i cili do të donte që kjo gjuhë të mbetet e ngrirë kur në fakt, nga natyra, ajo është në lëvizje të përhershme?
Ka anglicizma, dhe madje fort mirë! E si të mos ketë anglicizma romani im! Jam një folës i të dyja gjuhëve dhe detyrimisht, gjuhët infektojnë njëra-tjetrën. Ekziston një punim i mrekullueshëm i Albert Thibaudet që tregon, te Flauberti, ndikimin e provincializmave normande në gjuhën letrare të autorit të Zonja Bovary. Në fillim kjo ishte parë si një gabim, por mënjanë kësaj, Flauberti ka prodhuar bukurira. Çdokush ka veçoritë e veta gjuhësore. Alain Mabanckou do të ketë gjetje shumë të bukura që vijnë nga mënyra sesi afrikanët e flasin frëngjishten. Formulimet e tij mund të duken të çuditshme, të vjetëruara, por janë të shkëlqyera. Është interesante këtë vit që mjaft çmime letrare u janë dhënë jo-frëngjishtfolësve. Nancy Houston është anglishtfolëse. Ashtu si në rastin tim, frëngjishtja nuk është gjuha amtare e Mabanckou. Në Britaninë e Madhe, po bëhen vite që shkrimtarët më të mëdhenj janë indianë, pakistanezë, japonezë. Dhe falë tyre, gjuha pasurohet.
Përktheu Urim Nerguti

Flurudha

Popular posts from this blog

Drejtshkrimi i 1973-shit kërkon redaktim të thellë

Profesor Mehmet Çeliku sjell një studim mbi politikat gjuhësore dhe debatet e sotme mbi rishikimin e standardit të shqipes “Drejtshkrimi i gjuhës shqipe”, 1973 ka nevojë për një redaktim të thellë. Materiali ilustrues duhet zëvendësuar në një masë të konsiderueshme, duke u përditësuar me një material të ri nga stile të ndryshme, duhen hequr shumë shembuj e fjalë periferike që nuk janë të ditës a karakteristike për standardin e si rrjedhim, pa asnjë interes, duhen hequr e zëvendësuar shembujt dhe emërtimet e shumta të politizuara dhe të vjetruara të institucioneve si: kooperativa bujqësore, PPSH, Byroja Politike, Komiteti Qendror, sekretari i parë i Komitetit Qendror të Partisë së Punës së Shqipërisë, sekretari i Komitetit Qendror të Partisë së Punës së Shqipërisë, hidrocentrali “Lenin” ose parulla komuniste “të jetojmë, të punojmë si revolucionarë”, terma gjuhësorë të kapërcyer si nyja e prapme, përemër i pakufishëm, numëror rreshtor etj., në vend të mbaresave shquese …”. Këto janë dis…

Petro Marko dhe Heminguej, nga dy botë të kundërta

Virion Graçi
Tekstet romanore të Petro Markos, i janë nënshtruar diktatit të ashpër redaksional, për pasojë janë tjetërsuar. Kanë ndërhyrë në titujt, duke i rekomanduar lexuesit konotacione të tjera ideo-emocionale, ndryshe nga konceptimi autorial; kanë dërguar në brumatricet e letrës libra të porsabotuar; kanë ndërhyrë në brendinë e veprës duke tjetërsuar personazhe protagonistë duke shfytyruar natyrën e marrdhënieve midis tyre

Për shkak të skualifikimit politiko-policor të Petro Markos në periudhën e totalitaritzmit të shpallur, qëndrimi i kritikës zyrtare dhe institucioneve shtetërore të kulturës ndaj krijimtarisë së tij, në rastet më afirmative ka qenë i cunguar, minimalist; rëndom mbi autorin kanë mbizotëruar ato që Prof. A. Plasari, saktësisht i ka quajtur së fundmi burgjet e padeklaruar të P. Markos… P. Marko, pas traditës tepër modeste e modeleve rrëfimtare anakroniko-anemike të romanit shqip deri atëherë, vitalizoi rrëfimin epik, dëshmoi siguri artistike e mjeshtëri të lartë; ka…

FILOZOFIA E BUKURISË - Isuf Luzaj

Fragmente nga libri Filozofia e bukurisë
Bukuria është ajo e vërtetë që u pëlqen të gjithëve, pa pasur ata konceptin e së vërtetës logjike. Nga të gjitha magjitë, kjo është më e sinqertë: Gjykimi i shijes është i pavarur nga koncepti përkufizues i perfeksionit, sepse, kur një objekt deklarohet i pëlqyer, i bukur, me të gjitha endjet e ëndërrimit, kurrë s’është i qartë, i pastër, as i sigurt, pa asnjë përse! Shija fiton shumë kur bashkohet me estetikë, me intelekt aq më mirë, saqë pranohet nga të gjithë pa dhënë shpjegim, pa dhënë arsye, sepse s’ka rregulla, s’ka ligje që të përcaktojnë se çfarë është e bukura. Një këngë? Një pikturë? Një lule? Një flutur? Ç’është bukuria? Dhe përse është ashtu? Për ngjitje shpirtërore në sfera ekstaze, për lutje para altarit, përgjunjjeje namazi, që i flasin misterit gjithë popujt një gjuhë? Bukuria dhe sublimja vijnë në ujdi, janë mrekulli që vënë paqe midis perëndive.
Bukuria që frymëzon poetin ngjan të jetë përfaqësuese absolute e një koncepti të pakuf…