Skip to main content

Tetova News

Frederik Rreshpja si gjithë gjenitë e vërtetë

Nga ÇLIRIM KOKONOZI

Frederik Rreshpja (1940 - 17 shkurt 2006)

Siç shprehej Bretoni, "Nuk ndodh të bësh një vend në diell veçse për të zënë frymën nën një lëkurë kafshe", Frederiku gulçoi nën lëkurën e kafshës, iu mbajt fryma shpesh, ndonjëherë reshti së marruri frymë... Jetën asnjëherë s'e pranoi si një arkë veprimesh që zë rrugën, s'e përfilli...

Por dhe jeta nuk e pranoi Frederikun, si një përrua i bollshëm, ku ai kërkonte të vendoste Anijen e tij poetike. Jo një anija, loder fëmijësh, por atë anije rrotullore, të shtyrë prej erërave të largëta të gjyshërve të tij, Poetë të madhej. Frederiku fliste për kontrabandën dhe tirrte ndonjë mashtriim... Cfarë ishte kjo pakuptimësi jete!? Paradoksi e pllakoste atë prej posturës deri tek imagjinata prëj përbindëshi. Aspak simetrik. I egër. Por qante për Lasgushin dhe vdekjen e tij. Kërkonte vdekjen e vet...

Jo rrallë, sikush mund të shikonte te fytyra e tij buzëqeshjen më të ëmbël të fëmijëve të botës. Nuk ka nën diell ndonjë, tek i cili ka rrahur zemra e poezisë, mos të ketë pasur dëshirën për të takuar Bllejkun, Artur Rembonë, apo Bretonin. Një poet të madh. Frederikun mund ta takonim çdo ditë, bile ndonjëherë i bënim bisht hasjes me të... Ndoshta kështu ka qenë edhe në kohën e Bodlerit e Malarmesë. Artur Rembonë e rrahën kafshërisht, kur ende s'ishte veç një lastar i hajthëm zambaku.

Frederiku Rreshpja ishte fisi i Malarmesë dhe i Bretonit. Poezia kishte zënë vend në trupin e tj, por nuk e njihte atë, pasonte jetën e saj të lirë, aty ku e shtynte një puls gjenial, që vinte kushedi se prej çfarë visesh yjore. Frederiku ishte i mallkuar me këtë lëng yjesh. E thoshte edhe vetë. Kur i vente ora, poezia e kapte prej dore, e çonte në rrugët e saj të habitshme, të panjohura, plot kurthe dhe të papritura. Frederiku ndjehej i tromaksur.

Ai nuk donte ta quaje poet. "Jam gazetar". Ai qe zaptuar prej poezisë, nuk ndjehej rehat me të. Me dashje pa dashje iu dha arbitraritetit të "poetit" më të madh që pati shkelur në trojet tona. Nuk e kërkoi ai poezinë, ishte poezia ajo që e kërkoi atë. Dhe doli se kjo e fundit kishte gjetur personin më të përshtatshëm.

Një gjeni. Frederiku gjeti, për të vendosur poezinë, vendin e duhur në kohën e duhur, që askush tjtër nga paraardhësit e tij s'kishte mundur ta bënte. Bëri pikërisht atë që kishte bërë Zhan Morea dhe Malarmeja ne 1886 me Manifestin e simbolizmit. "Mos të emërtosh sendin, por impresionin që sendi le në shpirtin e poetit", "Jo reportazhe, jo përshkrime objektive, natyraliste, por poezia të japë kuptime të shumta; ndijime, ide, pamje e realitete të larta, transhendentale, formën dhe të vërtetën e brendshme".

Ai instinkt gjeniu e udhëhoqi Frederkun në të vërtetën poetike më kuptimplotë, të cilën Bretoni e shprehu kështu në Manifestin e tij. "Poezia del përmbi poemat, ajo kapërcen edhe vetë gjuhën; Bëhet ekzistencë". Pikërisht Frederiku qe i mallkuar me "poezinë si ekzistencë", ai nuk sajonte poezi, as nuk e shpikte atë...

Poezia materializohej nëpërmjet Frederikut, duke marrë prej tij shumë të dhëna, duke i yshtur gjuhën, fjalët, ngjarjet, inteligjencën, por duke ruajtur me fanatizëm të vërtetën e vet transhendentale, duke përbuzur dhe flakur këngën bajate, ritmin e sëmurë kronik, marshin, kureshtjen e stisur balladeske, kërcitjen e fjalëve të përzgjedhura, bukuritë e ditura...

Rrëzohet nga drurët trishtimi i borës.
Lugina me hënë lyer
Dhe, drerët e erës vënë kujë me dhembje,
Me brirët prej akulli thyer.
O dimri i drerëve me brirët në erë.
... (Rekuiem),
ose
Bie alarmi i shirave,
rrëzohen udhët e zogjve,
Dhe hëna projekton profilin tim në xham.
Kështu do iki vizatuar nga hëna
... (hënë s'ka.)
Ose
Druri i pritjes u vesh me vjeshtë
Rrufetë u bien kambnave
Në ajrin e ngjyer në mbrëmje
... (rri e rri)


E mbaj mend figurën e këtij gjeniu të stolisur nga buzëqeshja engjëllore që i prekte ballin, sytë e buzët... Poezia te Frederiku ndjehej në shtepinë e vet. Ai u ndje në shtëpinë e vet në toke..., si gjithë gjenitë e vërtetë. /Rilindasi

Popular posts from this blog

ANALIZË ESTETIKE E LAHUTËS SË MALCIS TË GJERGJ FISHTËS

Xhelal Zejneli


Ka të tillë që Fishtën e kanë cilësuar si figurën më të madhe dhe më të fuqishme të letërsisë shqiptare (shqipe) të gjysmës së parë të shekullit XX. Studiuesit si EqremÇabej, Benedikt Dema, Françesko Ercole, Maksimilian Lamberci, Zef Skiroi, Ernest Koliqi, Georg Shtadmyleri, Zef V. Nekaj, Xhuzepe Gradilone, Ignjac Zamputi, Tonin Çobani, Aurel Plasari etj. janë marrë me krijimtarinë letrare të Gjergj Fishtës në periudha të ndryshme: para Luftës së Dytë Botërore, pjesërisht gjatë luftës, pas luftës, d.m.th. në vitet 1945-91, si dhe në periudhën e pluralizmit politik. Siç dihet, në vitet 1945-90, krijimtaria letrare e Fishtës në Shqipërinë moniste nuk ka qenë lëndë studimi e kritikës letrare shqiptare. Në periudhën në fjalë, vepra e Fishtës është studiuar në mënyrë të njëanshme dhe me kritere jashtëletrare dhe joartistike.
Me krijimtarinë e Fishtës janë marrë studiues shqiptarë, por edhe studiues të huaj, sidomos italianë, austriakë dhe gjermanë. Sipas studiuesve të sipërthë…

Petro Marko dhe Heminguej, nga dy botë të kundërta

Virion Graçi
Tekstet romanore të Petro Markos, i janë nënshtruar diktatit të ashpër redaksional, për pasojë janë tjetërsuar. Kanë ndërhyrë në titujt, duke i rekomanduar lexuesit konotacione të tjera ideo-emocionale, ndryshe nga konceptimi autorial; kanë dërguar në brumatricet e letrës libra të porsabotuar; kanë ndërhyrë në brendinë e veprës duke tjetërsuar personazhe protagonistë duke shfytyruar natyrën e marrdhënieve midis tyre

Për shkak të skualifikimit politiko-policor të Petro Markos në periudhën e totalitaritzmit të shpallur, qëndrimi i kritikës zyrtare dhe institucioneve shtetërore të kulturës ndaj krijimtarisë së tij, në rastet më afirmative ka qenë i cunguar, minimalist; rëndom mbi autorin kanë mbizotëruar ato që Prof. A. Plasari, saktësisht i ka quajtur së fundmi burgjet e padeklaruar të P. Markos… P. Marko, pas traditës tepër modeste e modeleve rrëfimtare anakroniko-anemike të romanit shqip deri atëherë, vitalizoi rrëfimin epik, dëshmoi siguri artistike e mjeshtëri të lartë; ka…

FILOZOFIA E BUKURISË - Isuf Luzaj

Fragmente nga libri Filozofia e bukurisë
Bukuria është ajo e vërtetë që u pëlqen të gjithëve, pa pasur ata konceptin e së vërtetës logjike. Nga të gjitha magjitë, kjo është më e sinqertë: Gjykimi i shijes është i pavarur nga koncepti përkufizues i perfeksionit, sepse, kur një objekt deklarohet i pëlqyer, i bukur, me të gjitha endjet e ëndërrimit, kurrë s’është i qartë, i pastër, as i sigurt, pa asnjë përse! Shija fiton shumë kur bashkohet me estetikë, me intelekt aq më mirë, saqë pranohet nga të gjithë pa dhënë shpjegim, pa dhënë arsye, sepse s’ka rregulla, s’ka ligje që të përcaktojnë se çfarë është e bukura. Një këngë? Një pikturë? Një lule? Një flutur? Ç’është bukuria? Dhe përse është ashtu? Për ngjitje shpirtërore në sfera ekstaze, për lutje para altarit, përgjunjjeje namazi, që i flasin misterit gjithë popujt një gjuhë? Bukuria dhe sublimja vijnë në ujdi, janë mrekulli që vënë paqe midis perëndive.
Bukuria që frymëzon poetin ngjan të jetë përfaqësuese absolute e një koncepti të pakuf…