Skip to main content

Tetova News

GOVATA


Nga Mark Shagall*

Govata… qe e para që më zunë sytë. Govatë e zakonshme, e thellë, me anë të rrumbullakosura. Nga ato që shiten në pazar. Mua më nxinte të tërin. Unë nuk e mbaj mend, por ndoshta më ka treguar nëna, që pikërisht kur linda unë, në atë shtëpizën e vogël pranë rrugës, pas burgut, në rrethinat e Vitebskut shpërtheu një zjarr i madh. Zjarri përfshiu të gjithë qytetin, edhe lagjen e varfër të çifutëve.
(Shtëpia ku lindi Shagalli ndodhej në bregun e majtë të Dvinës, pranë rrugës së Suvazhit.) Nënën dhe foshnjën te këmbët e saj, bashkë me krevatin, i larguan në vend të sigurt, në skajin tjetër të qytetit. Por kryesorja… unë linda i vdekur. Nuk desha të jetoja. Merrni me mend një lëmsh të zbehtë, që nuk deshi të jetonte. Si të qe tejngopur së pari pikturat e Shagallit.
Atë e shpuan me gjilpëra, e zhytën në kovë me ujë. Më në fund ai mjaulliti, sa mezi u dëgjua. Në fakt, unë kam lindur i vdekur. Shpresoj që psikologët të mos nxjerrin nga kjo ndonjë përfundim të papërshtatshëm!
Zoti na ruajt! Midis të tjerave, shtëpia në Peskovatika (kështu quhej rajoni ynë) vazhdon të jetë edhe sot. E kam parë vetëm pak vite të shkuara. Sapo u bë me pará, babai menjëherë e shiti shtëpinë. Ajo barakë më kujton një xhungë në kokën e rabinit nga piktura ime, apo një kokërr patate, që ka rënë në fuçinë e turshive dhe është fryrë nga shëllira. Tek e sodis nga lartësia e “madhështisë” sime, unë rrudhem në fytyrë dhe mendoj: “Si ka mundësi që linda këtu? Si marrin frymë njerëzit këtu?”
Kur gjyshi im, plaku i nderuar, me mjekër të zezë, ndërroi jetë, babai vetëm për disa rubla bleu banesë tjetër. Atje s’kishte ndonjë çmendinë pranë, si në Peskovatika. Përreth kish vetëm kisha, katedrale, dyqane, sinagoga, ngrehina të thjeshta e të përjetshme, si në afresket e Xhotos. Javiçë, Bejlinë, çifutë të rinj e të vjetër të të gjitha kallëpeve lëvrijnë, fërkohen pas njëri-tjetrit. Nxiton për në shtëpi një varfanjak, një pasanik ecën i krekosur. Një djalë i vogël del me vrap nga plevica. Edhe babai im kthehet për në shtëpi. Asokohe ende nuk kishte kinema. Njerëzit shkonin vetëm për në shtëpi, ose në dyqane. Kjo është gjëja e dytë, që më ka mbetur në kujtesë… pas govatës.
Për të mos folur për qiellin dhe yjet e fëmijërisë sime. Të dashurit, të shtrenjtët yje të mi, ata më shoqëronin për në shkollë dhe më prisnin në rrugë, tek kthehesha për në shtëpi. Më falni, te njerëzit e mi. Ju lashë vetëm në atë lartësi të frikshme! Qyteti im i trishtë dhe gazmor!1
Fëmijë, ende pa dy pare mend në kokë, të sodisja nga pragu ynë. Për sytë e një fëmije ti ishe krejt i qartë. Po të më pengonte avllia, hipja mbi sofat. Nëse edhe prej aty nuk shihja gjë, ngjitesha në çati. E çë ? Edhe gjyshi hipte... Dhe të sodisja, sa të doja. Këtu, në rrugën “Pokrovskaja”, linda edhe një herë.
*
Keni parë ndonjëherë në pikturat e mjeshtërve fiorentinë figura me mjekër të gjatë, të paprerë kurrë, me sy kafe të errët apo dhe të hirtë; me fytyrë në ngjyrë okre të përcëlluar, gjithë rrudha e pala? Është babai im.
Apo, ndoshta, keni parë piktura nga Agada2, fytyrat e përdëllyera e trungathëta të personazheve? (Më fal, i dashur baba!)
Të kujtohet, kur desha të bëja një etyd tëndin? Portreti yt duhet të ngjante me një qiri, që ndizet flakë dhe shuhet njëkohësisht. Dhe të të ndillte gjumë. Miza... mallkuar qoftë!... Zukat e zukat dhe më vë në gjumë. Në përgjithësi, a duhet të flas për babain? Sa vlen një njeri, që nuk vlen gjë? Që nuk ka çmim? Ja përse e kam të vështirë të gjej fjalët e duhura. Gjyshi im, mësues i fesë, nuk gjeti dot diçka më të mirë se ta rregullonte djalin e madh, babain tim, që për së vogli, shpërndarës në dyqanin e peshkut të kripur, kurse të voglin çirak te berberi.
Kuptohet, babai nuk mbeti shpërndarës, por gjatë tridhjetë e dy vjetëve nuk vajti më tej se punëtor. Ai transportonte fuçi të stërmëdha dhe mua më pikonte në zemër, kur shihja si i rrokulliste ato pesha të rënda dhe nxirrte prej tyre peshkun e kripur me duart e ngrira. Kurse pronari i dhjamosur rrinte aty pranë si dordolec. Rrobat e babait vazhdimisht ishin të llangosura me shëllirë. Luspat e shndritshme përhapeshin në të gjitha anët. Por fytyra e tij, e zbehtë meit, apo e zverdhur, sikur shndriste nga një buzagaz i lehtë. Ç’ishte ajo buzëqeshje? Nga vinte ajo? Babai hynte në shtëpi si ta shtynte era nga rruga, ku lëvrinin figurat e errëta, të ndriçuara herë pas here nga rrezet e hënës, të kalimtarëve. Sikur e kam edhe tani përpara syve shkëlqimin e befasishëm të dhëmbëve të tij. Ata më kujtojnë dhëmbët e maces, të lopës, apo çfarëdolloj dhëmbësh që ekzistojnë në botë.
Babain e përfytyroj enigmatik dhe të trishtë. Një imazh i padepërtueshëm.
Gjithmonë i lodhur, i merakosur, vetëm sytë i shkëlqejnë me dritë të butë, gri në të kaltër.
Gjatosh dhe thatanik, ai kthehej në shtëpi me rroba pune të ndragura, me xhepa të fryrë... nga njëri dukej shamia e kuqe. Dhe mbrëmja futej në shtëpi bashkë me të. Nga xhepat nxirrte disa byreçka dhe dardha të sheqerosura. Pastaj me dorën e murrme, gjithë damarë, na i ndante ne, fëmijëve. Ato na dukeshin më joshëse dhe më të ëmbla se po t’i merrnim vetë nga tavolina. Po të mos merrnim byreçka dhe dardha të sheqerosura, mbrëmja na dukej e shpëlarë, pa ngjyra. Vetëm unë e kuptoja babain, shpirtin e tij poetik, emocionues dhe të heshtur, gjak dhe mish nga gjaku dhe mishi i popullit të vet.
Deri vitet e fundit të jetës, deri sa çmimet “u tërbuan”, ai merrte diçka rreth njëzet rubla. Bakshishet e vockla të blerësve nuk e rritnin kushedi çfarë pagën mjerane. Gjithsesi, edhe në të ri, ai nuk qe dhëndër shumë i varfër. Po të gjykosh nga fotografitë e atyre viteve, por edhe nga kujtimet e mia për gardërobën e familjes, ai ishte jo vetëm fizikisht i fortë, por dhe jovarfanjak; të fejuarës, vajzës ende të parritur (ajo e mori veten pas martesës) mundi t’i dhuronte një shall goxha të shtrenjtë. Pasi u martua, ai nuk ia dorëzonte më rrogën të atit dhe ngriti shtëpinë e vet.
*
Veçse më parë duhet të përfundoj portretin e gjyshit tim mjekërgjatë. Nuk e di në punoi gjatë si mësues. Thonë se gëzonte respektin e të gjithëve. Kur isha për herë të fundit, dhjetë vjet të shkuara, bashkë me gjyshen te varri tij, tek kundroja pllakën përkujtimore, u binda edhe një herë që ai kishte qenë njeri i nderuar. Njeri i përsosur, tamam shenjtor.
Ai është varrosur pranë një lumi të turbullt e të vrullshëm, nga i cili varrezën e ndante një gardh i nxirë. Nën kodrinë, pranë të ndjerëve të tjerë, që preheshin aty prej kohësh, që nuk mbahen mend.
Germat te pllaka gati qenë shuar, por ende mund të dalloje shënimin në hebraishten e vjetër: “Këtu prehet...” Gjyshja më tregoi me kokë pllakën dhe më tha: “Ky është varri i gjyshit, babait të babait tënd, burrit tim të parë”. Ajo nuk dinte të qante, vetëm lëvizte buzët, belbëzonte; a fliste me vete, a lutej... s’e di. E dëgjoja tek qante pa lot, e përkulur mbi varr, si mbi vetë gjyshin; sikur i fliste thellësisë së tokës, ose raftit, ku fshihej një send i mbyllur përjetësisht: “Lutu për ne, David, të përgjërohem. Jam unë Basheva jote. Lutu për djalin e sëmurë Shata, për Sosin fatkeq, për fëmijët e tyre. Lutu që ata të mbeten gjithmonë të pastër para Zotit dhe njerëzve”.
Me gjyshen gjithmonë e kisha të thjeshtë. E shkurtër, topolake, ajo përbëhej e tëra nga shalli i madh i kokës, fundi deri në dysheme dhe fytyra e rrudhosur. E gjatë vetëm pak më shumë se një metër.
Kurse shpirtin e kishte të mbushur vetëm me dashurinë për fëmijët dhe me lutje. Pasi mbeti vejushë, me bekimin e rabinit, ajo u martua me gjyshin tim të dytë, babain e nënës sime, i vé edhe ai. Burri i saj dhe gruaja e tij vdiqën atë vit kur u martuan prindërit e mi. Froni familjar i kaloi nënës. Zemra më ndrydhet, sa herë shikoj në ëndërr varrin e nënës, ose kujtohem papritur: sot është dita e vdekjes së saj. Sikur të shoh sërish, nënë! Ti bën ngadalë drejt meje, aq ngadalë, sa më lind dëshira të të ndihmoj. Dhe buzëqesh, tamam si unë. Kjo është buzëqeshja ime.
Nëna ime ka lindur në Liozno, ku kam pikturuar shtëpinë e priftit; para shtëpisë ka avlli, para avllisë një tufë derrash. Ja dhe i zoti i shtëpisë, urata, a si ia thonë. Kryqi në gjoks i shkëlqen, ai më buzëqesh; tani do më bekojë. Tek ecën, fërkon kofshët me pëllëmbë. Derrat, si tufë qensh besnikë, vrapojnë drejt tij.
Nëna ishte vajza më e vogël e gjyshit. Gjysmën e jetës ai e kaloi mbi sobën me tulla, çerekun në sinagogë, pjesën tjetër te dyqani i mishit. Gjyshja nuk e duroi dembellëkun e tij dhe vdiq fare e re.
Atëherë gjyshi zuri të lëvizë. Si lopë apo si viç i trembur. Është e vërtetë që nëna ishte shkurtabiqe e shëmtuar? Demek babai u martua me të pa e parë! S’është e vërtetë! Ajo gëzonte dhuntinë e fjalës, diçka tejet e rrallë në një provincë të varfër. Ne e dinim dhe e vlerësonim këtë. Por... përse ta lëvdoj nënën, e cila prej kohësh s’është më ndër të gjallët?! Pastaj... ç’mund të them? Jo të flas, por të qaj dua, të ulërij!
Por atje, te porta e varrezës, sikur më tërheq diçka. Dhe fluturoj deri atje më i lehtë se flaka, se era... për të qarë sa të zbrazem.
Poshtë është lumi, diku tutje ka një urë, kurse drejt para meje varreza e fshatit, vendi i prehjes së përjetshme, varri. Këtu është shpirti im. Këtu më kërkoni... ja tek jemi, unë, pikturat e mia, rrënjët... Trishtim, trishtimi im! Po mirë, ja tek është dhe ai, portreti i nënës! Apo imi, njëlloj është. A jam unë këtu? Kush jam unë? Buzëqesh, o i huaj, habitu, nënqesh! Një liqen i vogël pikëllimi, thinjat e parakohshme, sytë... banesë e lotëve, shpirti gati nuk ndihet, arsyeja gati është shurdhuar. Por... ç’kishte tek ajo? Ajo merret me shtëpinë, drejton babain, vazhdimisht duke sajuar ndërtime të vogla shtesë, hap një dyqan bakalli dhe merr një furgon të tërë mall me kredi, pa paguar as edhe një qindarkë. Ku t’i gjej fjalët për të përshkruar si rri ajo me buzëqeshje të ngrirë para derës, apo ulur në tavolinë, në pritje, mos vjen ndonjë fqinjë për të zbrazur shpirtin, që vuan nga heshtja e detyruar? Mbrëmjeve, pasi mbyllej dyqani dhe fëmijët ktheheshin nga rruga, shtëpia zhytej në heshtje; ja babai, që rri i gërmuqur në tavolinë, flaka e ngrirë e llambës së vajgurit, karriget që heshtin rëndë-rëndë. Madje edhe nga jashtë... asnjë shenjë jete: vallë ka ende qiell në botë? Ç’u bë natyra? Dhe e gjitha kjo, jo ngaqë ne ruanim heshtjen, por vinte thjesht nga ngurrimi. Nëna qëndronte ulur pranë sobës, me njërën dorë mbi tavolinë dhe tjetrën mbi barkun e saj. Kokën ia mbulonin flokët e bollshëm, të kapur me mashkë. Ajo trokiste me gisht pas mbulesës së tavolinës, sërish e sërish, si të thoshte: “Të gjithë flenë. Ç’janë këta fëmijë, xhanëm?! S’ke me kë të këmbesh dy llafe”.
Asaj i pëlqente të bisedonte. Dinte t’i zgjidhte dhe t’i lidhte aq bukur fjalët, sa bashkëfolësi mbetej gojëhapur dhe buzëqeshte i hutuar. Pa e ndryshuar pozën, gati pa e hapur gojën dhe pa i lëvizur buzët, pa e kthyer kokën, me flokët topuz, me hir mbretëreshe, ajo fliste, pyeste, ose heshtte. Mirëpo, pranë nuk ndodhej njeri. Vetëm unë e dëgjoja.. .
paçka se vetëm me gjysmë veshi. “Eja flasim bashkë, biro”, më lutej ajo. Unë... fëmijë, ajo... mbretëreshë. Për çfarë të bisedonim? Gishti i nervozuar troket më shpesh në tavolinë. Dhe shtëpia zhytej në zymti.
Të premten në mbrëmje, në prag të së shtunës, gjithmonë do të vinte një çast, kur babain në mes të lutjes (gjithmonë në të njëjtin vend) e zinte gjumi. Atëherë nëna, me sy të përvuajtur, u thoshte tetë fëmijëve të saj: “Fëmijë, të këndojmë këngën e rabinit, më ndihmoni!” Fëmijët nisnin të këndonin, por shumë shpejt edhe ata i merrte gjumi. Nëna qante, kurse unë grindesha: “Ja tek nise sërish me të qarë. Kurrë nuk do të këndoj më me ty”. Dua të them, që i gjithë talenti im fshihej tek ajo, te nëna ime, dhe gjithçka, përveç mençurisë së saj, kaloi tek unë. Ja tek afrohet te dera ime. Troket dhe më pyet: “Biro, në shtëpi je? Ç’po bën? Bella ka ardhur? Të ka marrë uria?”. “Shiko, mama, si të duket?”
Një Zot e di, me ç’sy e sheh ajo pikturën time! Unë rri e pres vendimin e saj. Më në fund, ajo thotë ngadalë: “Po, biro, e shoh që ke talent. Por dëgjomë mua, shpirt. Mbase është më mirë të bëhesh agjent tregtar, ë? Më vjen keq për ty! Me ato shpatulla... Ç’është kjo e keqe, që na ka zënë, xhanëm?”
Ajo ishte nënë jo vetëm për ne, por edhe për motrat e veta. Kur ndonjëra prej tyre përgatitej të martohej, vetëm nëna vendoste, nëse ishte i përshtatshëm dhëndri. Interesohej, pyeste, i peshonte të gjitha anët pro dhe kundër. Nëse dhëndri banonte në një qytet tjetër, ajo shkonte atje, mësonte adresën, hynte në dyqanin përballë dhe ia niste bisedës. Kurse në mbrëmje, madje provonte të hidhte një sy nga dritarja.

*Përkthyer nga Sokrat Gjerazi, e botuar nga ONUFRI me titullin “Jeta ime”.

Popular posts from this blog

Petro Marko dhe Heminguej, nga dy botë të kundërta

Virion Graçi
Tekstet romanore të Petro Markos, i janë nënshtruar diktatit të ashpër redaksional, për pasojë janë tjetërsuar. Kanë ndërhyrë në titujt, duke i rekomanduar lexuesit konotacione të tjera ideo-emocionale, ndryshe nga konceptimi autorial; kanë dërguar në brumatricet e letrës libra të porsabotuar; kanë ndërhyrë në brendinë e veprës duke tjetërsuar personazhe protagonistë duke shfytyruar natyrën e marrdhënieve midis tyre

Për shkak të skualifikimit politiko-policor të Petro Markos në periudhën e totalitaritzmit të shpallur, qëndrimi i kritikës zyrtare dhe institucioneve shtetërore të kulturës ndaj krijimtarisë së tij, në rastet më afirmative ka qenë i cunguar, minimalist; rëndom mbi autorin kanë mbizotëruar ato që Prof. A. Plasari, saktësisht i ka quajtur së fundmi burgjet e padeklaruar të P. Markos… P. Marko, pas traditës tepër modeste e modeleve rrëfimtare anakroniko-anemike të romanit shqip deri atëherë, vitalizoi rrëfimin epik, dëshmoi siguri artistike e mjeshtëri të lartë; ka…

ANALIZË ESTETIKE E LAHUTËS SË MALCIS TË GJERGJ FISHTËS

Xhelal Zejneli


Ka të tillë që Fishtën e kanë cilësuar si figurën më të madhe dhe më të fuqishme të letërsisë shqiptare (shqipe) të gjysmës së parë të shekullit XX. Studiuesit si EqremÇabej, Benedikt Dema, Françesko Ercole, Maksimilian Lamberci, Zef Skiroi, Ernest Koliqi, Georg Shtadmyleri, Zef V. Nekaj, Xhuzepe Gradilone, Ignjac Zamputi, Tonin Çobani, Aurel Plasari etj. janë marrë me krijimtarinë letrare të Gjergj Fishtës në periudha të ndryshme: para Luftës së Dytë Botërore, pjesërisht gjatë luftës, pas luftës, d.m.th. në vitet 1945-91, si dhe në periudhën e pluralizmit politik. Siç dihet, në vitet 1945-90, krijimtaria letrare e Fishtës në Shqipërinë moniste nuk ka qenë lëndë studimi e kritikës letrare shqiptare. Në periudhën në fjalë, vepra e Fishtës është studiuar në mënyrë të njëanshme dhe me kritere jashtëletrare dhe joartistike.
Me krijimtarinë e Fishtës janë marrë studiues shqiptarë, por edhe studiues të huaj, sidomos italianë, austriakë dhe gjermanë. Sipas studiuesve të sipërthë…

FILOZOFIA E BUKURISË - Isuf Luzaj

Fragmente nga libri Filozofia e bukurisë
Bukuria është ajo e vërtetë që u pëlqen të gjithëve, pa pasur ata konceptin e së vërtetës logjike. Nga të gjitha magjitë, kjo është më e sinqertë: Gjykimi i shijes është i pavarur nga koncepti përkufizues i perfeksionit, sepse, kur një objekt deklarohet i pëlqyer, i bukur, me të gjitha endjet e ëndërrimit, kurrë s’është i qartë, i pastër, as i sigurt, pa asnjë përse! Shija fiton shumë kur bashkohet me estetikë, me intelekt aq më mirë, saqë pranohet nga të gjithë pa dhënë shpjegim, pa dhënë arsye, sepse s’ka rregulla, s’ka ligje që të përcaktojnë se çfarë është e bukura. Një këngë? Një pikturë? Një lule? Një flutur? Ç’është bukuria? Dhe përse është ashtu? Për ngjitje shpirtërore në sfera ekstaze, për lutje para altarit, përgjunjjeje namazi, që i flasin misterit gjithë popujt një gjuhë? Bukuria dhe sublimja vijnë në ujdi, janë mrekulli që vënë paqe midis perëndive.
Bukuria që frymëzon poetin ngjan të jetë përfaqësuese absolute e një koncepti të pakuf…