Skip to main content

Tetova News

Poetika e Lasgush Poradecit - Mitrush Kuteli

Lasgush Poradeci dhe Mitrush Kuteli

Në erarkinë e element eve që përbëjnë vleftën e një vepre poetike, forma ose trajta zë vendin e parë. Kuptimi ose përmbajtja nuk vinë përveç se në radhën e dytë. Kjo gjë shpjegohet e kuptohet lehtë. Sepse, sa e sa nuk mundin të kenë mendime të nalta e mbasse hyjnore, sa e sa nuk mundin të kenë ndjenja të thella e të këthjellta, sa e sa nuk mundin të ndjejnë e të shijojnë shpirtërisht bukuritë e jetës dhe të natyrës-gazin e ditës, magjinë e mbrëmjes ose misterin e natës-sa e sa nuk mundin të përmbushin vepra të nalta, po të gjithë këta dyke mos patur mundësinë e brëndëshme t’i shprehin këto ndjenja e mendime të veshura me veshjen e poezisë, pra të formës, nuk janë vjershëtorë. Janë e mbeten- ndofta-mendimtarë, shkencëtarë, shkrimtarë, e mbasse heroj, por jo vjershëtorë.
Kjo është arsyejë për të cilën në vëzhgimin e veprës poetike të Lasgushit, ne fillojmë me formë, dyke përmbledhur në këtë fjalë fjalorin, përfytyrimet, rimën, rithmin, fonologjinë e stilin përgjithërisht.

Fillojmë me fjalorin. Sgjedhja e fjalëve, kalitja dhe radhitja e tyre “sërë-sërë-e varg e varg”, pasqyrojnë shkallën e ndjesis artistike të një shkrimtari. Këtë ndjenjë Lasgush Poradeci e ka të shvilluar në një shkallë të naltë, ku nuk ka gjetur të tjera gjyrma përvec gjyrmave anonime të këngëtorëve popullorë që janë gjyrmat në histori të kolektivitetit shqiptar. Inspiratën poetike, e cila sbret si nji shkëndijë prej së nalti, nga bota transendentale Lasgushi e konsideron piksëpari si nji frymëzonjës të fjalës:
Sbret një yll prej lartësije,
Një të ndritur shkrepëtime
Posi flakë e posi hije
Ajo ryn në zemër t’i me.
E kuptoj me shpirt të sosur
Si kullon dale nga dale
E si fjalës së palosur
M’i hap kindën e një pale...

Naim-in e quan Lasgushi Fjalëtor i mallëngjyer dhe gjuhën vetë e quan Verb i Perëndisë-si pas vargut të Ungjillit të Shën Joanit “Që përpara herësë ishte Fjala”= dyke nënëvijuar kësilloj vëndin që ze fjala si element i parë poetik. Përmjet fjalorit Lasgushi shquhet haptazi nga gjithë poetët e tjerë të shqipes. Lasgushi ka një fjalor të tijnë, një fjalor të c ilit dal nga dal do stërvitemi t’i themi lasgushian. Elementet kryesore, tipike të këtij glosari janë fjalët e lashta e të rralla të papërdorura përpara tij në letraturën e kultivuar, fjalët e thurrura dy e tri bashkë si pas shpirtit të gjuhës shqipe dhe fjalët e reja të nxjera nga fjalët e vjetra pas harmonisë së shqipes. Përmjet kësaj trinije e përmjet mënyrës ose stilit të përdorimit të fjalëve në vargje, Lasgushi ka përtëritur shqipen dyke i dhënë gjyra të reja, ndricim të ri e gjallëri të re. Radhosim këtu më poshtë disa fjalë të lashta e të ralla të këputura nga vepra e Lasgush Poradecit.
Disa lule:
M’a cik qipallëzën e fjetur
Me gjishtërinj si prej zëmbaku.
Eja motër
Tungjatjeta! Tungjatjeta! Vënd o vënd ku cel junapi
Zog i qiejve

Disa sende të përdorura si përfytyrime poetike:
Në cetele të kujtimit që dhëmkoset pak nga pak
Naim Frashërit
Pikon si sumbull engjervi
Kjo fjala jote ti moj ti
Mbretërija jonë
Sesa nër pah shkëndijash...
Një yll përjetësije

Më vërtitet mëndj’ e shkretë
Posi shaqituar
Syr’ i fshehur
.,
Disa fjalë të tjera:
Esht agim tashi moj mike
Dhe ja se ku dolla
Nënë strehë venetike
Syri i fshehur

Dyke ngjitur për së nalti
Fërfëllon një flakë e himët
Rri mbështetem në tryezë
Që prej zallit të përbujshëm
Nisën lundrat levorashe
Zemra e liqerit

Sa i përket mburimit disa nga fjalët e lashta të më sipërme të përdorura në glosarin poetik të Lasgushit, janë marrë prej këngëve popullore dhe të tjerat prej shkrimeve të vjetra të shqipes (Kupitori, Kristoforidhi, etj). Kësilloj fjala pikëlore është marrë nga kënga “Moj nëpërka pikëlore”, fjala pah nga kënga poradecare “Plaku dhe djali”; fjala gjeratore është marrë nga Kupitori; fjala qëndresë (që do të thotë qjell me yj) është marrë nga Papa Kristo Negovani.
Përvec fjalëve të lashta të vecuara të përdorura në kuptimin e parë ose në një kuptim metaforik, glosari i Lasgushit përmban edhe disa vargje fjalësh të bashkuara ose të marra nga goja e popullit ose të thurrura si pas frymës organike të shqipes. Këto fjalë pasqyrojnë njëmësinë edhe mundësitë e shumta të shqipes si edhe artin e fellë të Poetit.
Disa shëmbëlla:
Vijnë vashat valle-valle
Gushë e gji stolisura
Një pëllumb, një sy-zorkalle
Vallja e luleve

Kur m’u rite vogëloshe
Vogëlo si flutura,
Mes – hollë-këputura
Kur m’u rite vogëloshe

M’u shti vashëza në gjumë
E-ëmbla –mi shoqe-shumë
Do t’a mar t’a kem për fare
Moj lesh-verdhën – lozonjare.
Vate prilli
Mbledhur shoqet në një qoshe
Dic m’ju flisnje, dic m’ju thoshe,
Gushë-e llërë e gji bardhoshe.
Kush të fali bukurinë

Asnjë nga këto fjalë të thurrura në mënyrë analitiko-sintetike nuk munt të përkthehet në një gjuhë të huaj. Ato pasqyrojnë ndjenja e koncepcione krejt shqipëtare, të cilat Lasgushi na i shqipëron me një mjeshtëri të pa kapërxyeshme.
Po, as sbulimi, përdorimi e vleftësimi i fjalëve të lashta të shqipes, as thurja quasi –sinthetike e disa prej tyre si pas shpirtit të gjuhës, nuk i mjaftonin Lasgush Poradecit për t’i dhënë veprës së vet harmoninë e tingëllimeve që e ndjente brenda në vetëveten e për të shprehur mendimet e ndjenjat e tij. I duheshin pra gjyra të reja, mjete-shprehje të reja, të cilat shqipja-gjuhë e njomë dhe e begatëshme, e po e palëruar- nuk i kishte. Dy rugë i mbeteshin Lasgushit për të mbushur këtë bosh orghanik të shqipes: hojtja nga gjuhët e tjera më të shvilluara, ose punimi i shqipes për të nxjerë sojesh mjete e fjalë të reja. Sicila prej këtyne dy rugëve ka reziket e saj sepse përzjerjen e shqipes me gjuhë të tjera për të bërë një gjuhë balashe, vecanërisht në artin e vjershërimit, nuk e pranon as shpirti, as veshi e sepse fjalët e reja të krijuara prej dikujt munt të rëndojnë kuptimin e shijimin e veprës me artificialismën e tyre. Me këtë mënyrë të dytë u pat përpjekur dikur Papa Kristo Negovani të shprehë mendimet e veta e të begatojë shqipen. E sepse, me disa përjashtime, dëshmori i Negovanit nuk pat ndjekur vragën e shpirtit të shqipes, fjalët e krijuara prej tij nënë robërinë filologjike të greqishtes, u shkundnë si shkunden fletët në vjeshtë. Kjo gjë nuk e ndaloj Lasgushin të zgjedhë edhe ay rugën e krijimit të fjalëve të reja si mjet të pasurimit të fjalorit shqiptar Ndryshimi nga të tjerët glosologë që patnë ndjekur po atë qëllim qëndron në fakti se Lasgushi nuk u largua fare nga shpirti i gjuhës shqipe: Fjalët e mij të reja janë ngjizur si pas alkimisë filologjike të shqipes, pa artificialismë intelektuale. Fundi i fundit fjalët e “krijuara” prej Lasgushit rjedhin prej rënje shqipe të njohur ose prej bashkimit të dy fjalëve të tjera edhe këto të njohura edhe të gjalla. Shumica e këtyre fjalëve kanë hyrë sot e përgjithmonë në gjuhën shqipe. Të radhosura në vargje vjershash, disa nga fjalët “lasgushiane” tingëllojnë kësilloj:
E kur pat humbur jet e dherit,
Kur syr’i lodhur m’u përgjum,
Në shkëndijim të kandilerit
M’i cfaq ylberin e një rruaze...
Fatlur, o shpirt, ti je nër gaze,
Dhe nër mjerime je fatlum!
Shpirtit

Tashi dh’agimi llambaritës
Po svagullon në fund liqeri.
Mëngjes

Po nga mërgimi zemërak
Të pres me mardhje të më vish,
Të më rrëfehesh si zëmbak
Nër mijë lule dhemshurish
Të ritë e viteve të mi

Ti det, brohori fshehtësire!
Kuptim i potershmë, ti det!
Dh’aspak nuk më tremb zhurmërija
Ndaj turret me hov e vërtik
Gjeniu i anijes

Mi zall të pyllit vjeshtarak
Dremit liqeri pa kufi,
Ay ndaj fundesh u përflak
Posi me zjarr e me flori.
Dremit liqeri

Gjith në këtë kaptinë të fjalorit është e udhës të shtojmë disa pak fjalë përmi përfytyrimet, përmbi metaforat ose përmi stolitë stilistike të Lasgushit. Një shënim të parë që lipqet të bëjmë me këtë cështje është konstatimi se Lasgushi është këtu-si edhe në shumë fusha të tjera të veprimit-një autarkist, i cili nxjerr të gjitha metaforat e simbollet vetëm e vetëm prej gjuhës shqipe, prej realiteteve e mundësive shqipëtare, prej ethikës shqipëtare. As mithologjia greke dhe as mithologjia romake – të cilat zotërojnë kaqe breza artistgësh të gjithë cipëve të botës- nuk e shtynë Lasgushin të përdorë ndonjë motiv ose simbol të huaj në vjershëri. Lasgushi është poeti shqiptar, i vetëmi poet shqiptar, që mendon, flet e shkruan vetëm shqip. Ay përpiqet tëvleftësojë e të shvillojë potencialin shqipëtar në art e që në art në gjithë fletët e jetës. I mbetur në brazdën e mundësive shqiptare, Lasgushi pat nxjerë prej saj, përmjet një punimi të rëndë e një imajginate krahlehtë, stoli e përfytyrime të panjohura para tij.
Lasgushi këndon në vjershë Vashën e Trimin, protagonistët e erotikës shqipëtar,e po kurrëkund heronjtë e Vedës, të Iliadhës ose të legjendave romake- monedha qarkullonjëse të banalizuara e të përhapura që nga lind e ku perëndon djelli. I falet burrërisë shqipëtare, prototipi i së cilës është Burri i vërtetë, Gjergj Kastrioti (Burrin e vërtetë e quan me emrin e tij të vërtetë Gjergj Kastrioti dhe jo me emrin barbar Skënderbe). “Zemrën e gurtë” të Kastriotit,

Popular posts from this blog

Petro Marko dhe Heminguej, nga dy botë të kundërta

Virion Graçi
Tekstet romanore të Petro Markos, i janë nënshtruar diktatit të ashpër redaksional, për pasojë janë tjetërsuar. Kanë ndërhyrë në titujt, duke i rekomanduar lexuesit konotacione të tjera ideo-emocionale, ndryshe nga konceptimi autorial; kanë dërguar në brumatricet e letrës libra të porsabotuar; kanë ndërhyrë në brendinë e veprës duke tjetërsuar personazhe protagonistë duke shfytyruar natyrën e marrdhënieve midis tyre

Për shkak të skualifikimit politiko-policor të Petro Markos në periudhën e totalitaritzmit të shpallur, qëndrimi i kritikës zyrtare dhe institucioneve shtetërore të kulturës ndaj krijimtarisë së tij, në rastet më afirmative ka qenë i cunguar, minimalist; rëndom mbi autorin kanë mbizotëruar ato që Prof. A. Plasari, saktësisht i ka quajtur së fundmi burgjet e padeklaruar të P. Markos… P. Marko, pas traditës tepër modeste e modeleve rrëfimtare anakroniko-anemike të romanit shqip deri atëherë, vitalizoi rrëfimin epik, dëshmoi siguri artistike e mjeshtëri të lartë; ka…

ANALIZË ESTETIKE E LAHUTËS SË MALCIS TË GJERGJ FISHTËS

Xhelal Zejneli


Ka të tillë që Fishtën e kanë cilësuar si figurën më të madhe dhe më të fuqishme të letërsisë shqiptare (shqipe) të gjysmës së parë të shekullit XX. Studiuesit si EqremÇabej, Benedikt Dema, Françesko Ercole, Maksimilian Lamberci, Zef Skiroi, Ernest Koliqi, Georg Shtadmyleri, Zef V. Nekaj, Xhuzepe Gradilone, Ignjac Zamputi, Tonin Çobani, Aurel Plasari etj. janë marrë me krijimtarinë letrare të Gjergj Fishtës në periudha të ndryshme: para Luftës së Dytë Botërore, pjesërisht gjatë luftës, pas luftës, d.m.th. në vitet 1945-91, si dhe në periudhën e pluralizmit politik. Siç dihet, në vitet 1945-90, krijimtaria letrare e Fishtës në Shqipërinë moniste nuk ka qenë lëndë studimi e kritikës letrare shqiptare. Në periudhën në fjalë, vepra e Fishtës është studiuar në mënyrë të njëanshme dhe me kritere jashtëletrare dhe joartistike.
Me krijimtarinë e Fishtës janë marrë studiues shqiptarë, por edhe studiues të huaj, sidomos italianë, austriakë dhe gjermanë. Sipas studiuesve të sipërthë…

FILOZOFIA E BUKURISË - Isuf Luzaj

Fragmente nga libri Filozofia e bukurisë
Bukuria është ajo e vërtetë që u pëlqen të gjithëve, pa pasur ata konceptin e së vërtetës logjike. Nga të gjitha magjitë, kjo është më e sinqertë: Gjykimi i shijes është i pavarur nga koncepti përkufizues i perfeksionit, sepse, kur një objekt deklarohet i pëlqyer, i bukur, me të gjitha endjet e ëndërrimit, kurrë s’është i qartë, i pastër, as i sigurt, pa asnjë përse! Shija fiton shumë kur bashkohet me estetikë, me intelekt aq më mirë, saqë pranohet nga të gjithë pa dhënë shpjegim, pa dhënë arsye, sepse s’ka rregulla, s’ka ligje që të përcaktojnë se çfarë është e bukura. Një këngë? Një pikturë? Një lule? Një flutur? Ç’është bukuria? Dhe përse është ashtu? Për ngjitje shpirtërore në sfera ekstaze, për lutje para altarit, përgjunjjeje namazi, që i flasin misterit gjithë popujt një gjuhë? Bukuria dhe sublimja vijnë në ujdi, janë mrekulli që vënë paqe midis perëndive.
Bukuria që frymëzon poetin ngjan të jetë përfaqësuese absolute e një koncepti të pakuf…