Skip to main content

Tetova News

10 veprat më të famshme letrare të shkruara në burg

Letërsia e burgut është një zhanër i formuar plotësisht. Ndërsa rrinë të mbyllur, disa njerëz gjejnë frymëzim për të shkruar, një mënyrë e mirë për të kaluar monotoninë. Të tjerët gjejnë atë që ndjejnë se duhet shkruar për të shprehur disa gabime, kundër vetes ose të tjerëve. Koha që ishin në burgim është shkaku i veprave të mëdha të tilla si Archipelago Gulag të Solzhenitsyn. Ndërkohë që Pali që më pas u bë shenjtor është ndër teologët më të njohur në historinë e krishterimit. Ai fillimisht ishte një persekutues i të krishterëve, por, pas një takimi me Jezusin në rrugën e Damaskut, Pali u bë një nga përkrahësit më të zëshëm të krishterimit. Pas një konfrontimi në Jerusalem, Pali u arrestua dhe u mbajt në burg. Këtu ai shkroi disa letra të rëndësishme për bashkësitë e krishtera – drejtuar Kolosianëve dhe Efesianëve, e një letër drejtuar Filemonit. Letrat e Palit u lexua më vonë ngushtë me Martin Luterin dhe teologjinë e Shën Palit, e cila ishte një forcë e madhe lëvizëse prapa skizmës katolike-protestante. E meqë jemi te Martin Luteri, kalojmë te Martin Luther King Jr, i cili nga burgu i Birmighamit hyri në histori me letrat e tij. Letra që shkroi nga burgu, ku ai u mbajt për të protestuar pa leje, është një provë kumbuese e të drejtave të të gjithë njerëzve. Por në burg edhe shkrimtari me famë botërore Oscar Wilde shkroi një nga kryeveprat e tij, e kemi fjalën për librin e tij “De Profundis”. Pas gjyqeve në lidhje me marrëdhëniet e tij me zotin Alfred Douglas dhe burrave të tjerë, Wild u dënua 2 vjet. Ndërkohë që ishte në burg, Wild shkroi një letër shumë të gjatë për Douglas, e cila u botua me vonë, pas vdekjes se tij si “De profundis”. Letra fillon me një llogari të marrëdhënieve mes tyre, dhe sa e dëmshme ka qenë për Wild. Toni i përdorur në këtë vepër nuk është akuzues, por vetë-shpallës. Letra tregon për punët që ka bërë në burg Wild. Ai e përfundon letrën me planet e tij për të ardhmen, edhe pse e di se jeta e tij do të jetë e shkurtër. Veç këtyre, në këtë listë ju do të lexoi për kryevepra të letërsisë, njerëz të ndryshëm në mënyra të veçanta të shkruari.

1. “De Profundis”
Nga Oscar Wilde
Për Wild, dashuria ishte ajo që e çoi në burgosje. Ndërkohë që ishte në burg, Wild shkroi një letër shumë të gjatë për Douglas, e cila u botua me vonë, pas vdekjes se tij si “De profundis”. Letra fillon me një llogari të marrëdhënieve mes tyre, dhe sa e dëmshme ka qenë për Wild kjo marrëdhënie. Toni i përdorur në këtë vepër nuk është akuzues, por vetë-shpallës. Letra tregon për punët e detyruara që ka bërë në burg shkrimtari i madhe. Ai e përfundon letrën me planet e tij për të ardhmen, edhe pse e di se jeta e tij do të jetë e shkurtër. “Unë jam rritur i lodhur nga shprehjet që artikulojnë njerëzit dhe gjërat. Një jetë, art dhe natyre mistike është ajo çfarë unë po kërkoj. Kjo absolutisht është e nevojshme për mua për ta gjetur atë diku.”


2. “Vdekja e Arturit”
Nga Thomas Malory
Anglia ka një histori të pasur me mitologji. Por ai që thith gjithnjë vëmendje të madhe është mbreti Artur, legjenda e të cilit ka frymëzuar shkrimtarët dhe Hollivudin për qindra vjet. Ndërsa ishte i burgosur, Thomas Malory shkroi, duke përdorur burime franceze, versionin më të famshëm të legjendës arturiane. Ne nuk jemi tërësisht të sigurt për biografinë e Malory, por ka disa kandidatë që konkurrojnë për identitetin e autorit, por ne e dimë, nga puna e tij është bërë në burg. Libri “Vdekja e Arturit”, i ka dhënë botës disa nga imazhet më të njohura të Arturit. Sipas këtij libri janë bërë shumë skenarë filmash të njohur për mbretin Artur.


3. “Letrat e burgut’
Nga Shën Pali
Pali ishte i pari teolog i krishterë me ndikim tepër të madh. Ai e nisi jetën e tij katolike si një persekutues i të krishterëve, por, pas një takimi me Jezusin në rrugën e Damaskut, Pali u bë një nga përkrahësit më të zëshëm të krishterimit. Letrat e tij ishin provuar aq të rëndësishme për teologjinë e krishterë se ata ishin përfshirë në kanonin e Dhiatës së Re. Pas një konflikti në Jerusalem, Pali u arrestua dhe u mbajt në burg. Këtu ai shkroi disa letra të rëndësishme të historisë për bashkësitë e krishtera – drejtuar Kolosianëve dhe Efesianëve dhe një letër drejtuar Filemonit. Letrat e Palit u lexua më vonë ngushtë me Martin Luterin dhe teologjinë e Shën Palit,e cila ishte një forcë e madhe lëvizëse prapa skizmës katolike-protestante.


4. “Letër nga burgu i Birminghamit”
Nga Martin Luther King Jr
“Të nderuar klerikë e shokë: Ndërsa i mbyllur këtu në burgun e qytetit të Birminghamit, unë erdha për deklaratën tuaj të kohëve të fundit duke quajtur aktivitetet e mia të pranishëm, i pamatur dhe të parakohshme.” Rrallë mund të ndalemi për t’iu përgjigjur kritikave të punës sime dhe ideve… ” Letra e King Jr ishte shkruar në përgjigje të tetë klerikëve vendorë që të publikonin një letër, një thirrje për Unitetin, i cili bëri thirrje për afrikano-amerikanët të shtypnin çështjen e tyre për të drejta të barabarta përmes gjykatave dhe jo nga demonstratat. Por letra e tij, nuk është vetëm një thirrje për ata që vuajnë diskriminimin personalisht, ne të gjithë duhet të jemi përgjegjës për garantimin e të drejtave të të tjerëve.


5. “Udhëtimet e Marco Polos”
Nga Rustichello de Pisa
Marco Polo u largua nga Italia me babanë dhe xhaxhanë e tij në vitin 1271 dhe u kthye në 1295. Gjatë atyre viteve, ai udhëtoi në Lindjen e Largët. Pas kthimit në Itali ai u mor nga gjenuez dhe u mbajt peng. Ndërsa ishte në burg, shkroi në lidhje me aventurat e tij me të burgosurit e tjerë në Pize. Rustichello shkruante atë që ai e dëgjoi dhe së shpejti kjo kopje e përrallës u përhap në të gjithë Evropën. Për shekuj me radhë, udhëtimet e Marco Polos ishin informatat më të mira që perëndimi kishte për Kinën. Ato dhe tani janë burim historie për studiues të ndryshëm në të gjithë botën.


6. “Traktati Logjiko-Filozofik”
Nga Ludwig Wittgenstein
Kjo është padyshim një nga veprat më me ndikim filozofikë të shekullit të 20-të, dhe kështu që edhe meriton një vend në këtë listë. Ajo është gjithashtu pa dyshim një punë që kërkon lexime të shumta që fillojnë të mbërthejnë në të. Ludwig Wittgenstein ka filluar të bëjë shënime për “Traktain Logjiko-Filozofik”, ndërkohë që ishte një ushtar në Luftën e Parë Botërore. Ai e përfundoi atë ndërkohë që ishte i burgosur nga aleatet në fund të luftës. Një pjesë e vështirësisë në leximin e “Traktait Logjiko-Filozofik” është stili Wittgenstein. Ai përdor deklarata të shkurtra dhe nën-dispozita të shtetit me pikëpamjet e tij.


7. “Historia e botës”
Nga Walter Raleigh
“Kushdo që me shkrimin e një historie moderne, do ta ndjekë të vërtetën që e ka shumë pranë, mund ta heqë atë nga dhëmbët e tij.” Ky fragment i marrë nga libri “Historia e botës” e cila nuk është mirëpritur nga historianë e akademikë, por tregon se historia e tij e papërfunduar e botës është kryevepër. Ai ka gjurmuar historinë e botës prej krijimit të luftës së tretë maqedonase që në vitin 168 para Krishtit. Libri shërben për të treguar sesi mendja e një njeriu, edhe pse trupi është i mbajtur në robëri, mund të udhëtojë mbi kohë dhe hapësirë. Raleigh nuk e përfundoi kurrë historinë e tij, edhe pse u lirua, atij iu pre koka. Historia e tij përfshin këtë meditim mbi vdekjen.


8. “Ngushëllimi i filozofisë’
Nga Boethius
Qëkur u botua, libri ka pasur një influencë tepër të madhe. Përkthyer nga latinishtja në anglisht nga Mbreti Alfred, Chaucer dhe Mbretëresha Elizabeth I, libri shërben si një paralajmërim për ata që janë në pushtet. Boethius ishte në majën e pushtetit në Romë, pas rënies së Perandorisë Perëndimore. Për fat të keq ai u burgos. Ky ndryshim i papritur në pasuri, bëri Boethius të shkruante një dialog filozofik midis vetes dhe filozofit Goddess. Boethius mendon se ai ka pasur gjithçka, dhe se ka marrë shumë gjëra nga ai. Filozofi shpie atë nga pyetje që marrin në konsideratë nëse çdo gjë jashtë vetes ishte ndonjëherë e vërteta e tij për të filluar.


9. “Për Altean, nga Burgu”
Nga Richard Lovelace
Richard Lovelace ishte një nga zotërinjtë më të pashëm i luftës civile angleze dhe është klasifikuar si poet metafizike. Dërguar në burg për paraqitjen e një kërkese mbretërore në mbështetje të pro-monarkistëve, ai përdori kohën që ishte në burg për të shkruar poemën e tij më të famshme. Ndoshta imagjinare, poema shpreh një temë të përbashkët për shumicën e literaturës të shkruar në burg, tregon që askush nuk mund ta burgosë mendjen e njeriut. Pavarësisht nga muret rreth tij, ai mund të imagjinojë të dashurit e tij dhe kështu ai e përfundon poezinë me: “Në qoftë se unë kam lirinë në dashurinë time, dhe në shpirtin tim jam i lirë”.

10. The Pisan Cantos nga Ezra Pound
Kantos LXXIV deri në LXXXIV janë shkruar ndërsa poeti, që ka t përgjatë Luftës së Dytë Botërore ishte në favor të regjimit të Musolinit, u internua nga ushtria amerikane në një kamp afër Pisas. I privuar nga librat dhe nga liria e tij, Pound prodhoi një nga seksionet më të admirueshme dhe më të kapshme të “magnum opus-it të tij, (veprës së madhe letrare).

Flurudha

Popular posts from this blog

Drejtshkrimi i 1973-shit kërkon redaktim të thellë

Profesor Mehmet Çeliku sjell një studim mbi politikat gjuhësore dhe debatet e sotme mbi rishikimin e standardit të shqipes “Drejtshkrimi i gjuhës shqipe”, 1973 ka nevojë për një redaktim të thellë. Materiali ilustrues duhet zëvendësuar në një masë të konsiderueshme, duke u përditësuar me një material të ri nga stile të ndryshme, duhen hequr shumë shembuj e fjalë periferike që nuk janë të ditës a karakteristike për standardin e si rrjedhim, pa asnjë interes, duhen hequr e zëvendësuar shembujt dhe emërtimet e shumta të politizuara dhe të vjetruara të institucioneve si: kooperativa bujqësore, PPSH, Byroja Politike, Komiteti Qendror, sekretari i parë i Komitetit Qendror të Partisë së Punës së Shqipërisë, sekretari i Komitetit Qendror të Partisë së Punës së Shqipërisë, hidrocentrali “Lenin” ose parulla komuniste “të jetojmë, të punojmë si revolucionarë”, terma gjuhësorë të kapërcyer si nyja e prapme, përemër i pakufishëm, numëror rreshtor etj., në vend të mbaresave shquese …”. Këto janë dis…

Petro Marko dhe Heminguej, nga dy botë të kundërta

Virion Graçi
Tekstet romanore të Petro Markos, i janë nënshtruar diktatit të ashpër redaksional, për pasojë janë tjetërsuar. Kanë ndërhyrë në titujt, duke i rekomanduar lexuesit konotacione të tjera ideo-emocionale, ndryshe nga konceptimi autorial; kanë dërguar në brumatricet e letrës libra të porsabotuar; kanë ndërhyrë në brendinë e veprës duke tjetërsuar personazhe protagonistë duke shfytyruar natyrën e marrdhënieve midis tyre

Për shkak të skualifikimit politiko-policor të Petro Markos në periudhën e totalitaritzmit të shpallur, qëndrimi i kritikës zyrtare dhe institucioneve shtetërore të kulturës ndaj krijimtarisë së tij, në rastet më afirmative ka qenë i cunguar, minimalist; rëndom mbi autorin kanë mbizotëruar ato që Prof. A. Plasari, saktësisht i ka quajtur së fundmi burgjet e padeklaruar të P. Markos… P. Marko, pas traditës tepër modeste e modeleve rrëfimtare anakroniko-anemike të romanit shqip deri atëherë, vitalizoi rrëfimin epik, dëshmoi siguri artistike e mjeshtëri të lartë; ka…

FILOZOFIA E BUKURISË - Isuf Luzaj

Fragmente nga libri Filozofia e bukurisë
Bukuria është ajo e vërtetë që u pëlqen të gjithëve, pa pasur ata konceptin e së vërtetës logjike. Nga të gjitha magjitë, kjo është më e sinqertë: Gjykimi i shijes është i pavarur nga koncepti përkufizues i perfeksionit, sepse, kur një objekt deklarohet i pëlqyer, i bukur, me të gjitha endjet e ëndërrimit, kurrë s’është i qartë, i pastër, as i sigurt, pa asnjë përse! Shija fiton shumë kur bashkohet me estetikë, me intelekt aq më mirë, saqë pranohet nga të gjithë pa dhënë shpjegim, pa dhënë arsye, sepse s’ka rregulla, s’ka ligje që të përcaktojnë se çfarë është e bukura. Një këngë? Një pikturë? Një lule? Një flutur? Ç’është bukuria? Dhe përse është ashtu? Për ngjitje shpirtërore në sfera ekstaze, për lutje para altarit, përgjunjjeje namazi, që i flasin misterit gjithë popujt një gjuhë? Bukuria dhe sublimja vijnë në ujdi, janë mrekulli që vënë paqe midis perëndive.
Bukuria që frymëzon poetin ngjan të jetë përfaqësuese absolute e një koncepti të pakuf…