Skip to main content

Tetova News

Haruki Murakami: “Më pëlqen ta bëj lexuesin tim të qeshë në çdo 10 faqe”

Intervistë e dhënë për “The Paris Review”

Intervistoi: John Wray
Përktheu: Ivana Dervishi


Një nga autorët japonez më të përkthyer në anglisht, Haruki Murakami vjen në një rrëfim për librat e tij, fillimin e karrierës, botën misterioze që përshkruan historitë të cilat ai shprehet se janë ëndrrat që i ëndërron gjatë ditëve. Miliona kopje të shitura në Japoni dhe në vende të tjera të botës, Murakami konsiderohet si një ndër novelistët më të mirë që jetojnë aktualisht.
Intervista

INTERVISTUESI
Sapo kam përfunduar së lexuari “After the Quake, vëllimin tuaj më të ri me novela dhe më duket shumë interesante sesi keni ndërthurur së bashku histori realiste si tek romani “Pylli Norvegjez” për shembull, me histori të tjera që kanë më shumë të përbashkëta me librin “Kronika e Zogut Kurdisës” apo Hard-Boiled Wonderland” dhe “The End of the World”. A shihni një ndryshim thelbësor mes këtyre dy formave?
HARUKI MURAKAMI
Stili im, ose ai që mendoj si stilin tim, është shumë i afërt me librin “Hard-Boiled Wonderland”. Personalisht nuk më pëlqen stili realist. Më pëlqen më shumë një stil surrealist. Por në librin “Pylli Norvegjez”, e kisha ndarë mendjen të shkruaja një novelë 100 për qind realiste. Kisha nevojë për atë eksperiencë.
INTERVISTUESI
E menduat atë libër si një stërvitje stili apo kishit për të thënë një histori që ishte më mirë të thuhej në mënyrë realiste?
MURAKAMI
Mund të kisha qenë një shkrimtar më i adhuruar nëse do të vazhdoja të shkruaja romane surrealiste. Por unë doja ta thyeja monotoninë, që të provoja se dija të shkruaja edhe një libër realist. Për këtë arsye e shkrova atë libër. Ishte një best-seller në Japoni dhe e prisja atë rezultat.
INTERVISTUESI
Pra, ishte në fakt një zgjedhje strategjike.
MURAKAMI
E drejtë. “Pylli Norvegjez” është një libër i lehtë për t`u lexuar dhe për t`u kuptuar. Shumë njerëz e pëlqyen atë libër. Më pas mund të jenë interesuar për veprat e mia të tjera; ndaj kjo ndihmon shumë.
INTERVISTUESI
Domethënë se lexuesit japonez janë si ata amerikanë? Ata duan një histori të thjeshtë.
MURAKAMI
Libri im i fundi, “Kafka në Breg”, shiti mijë kopje me nga dy vëllime këtu. U befasova që shiti aq shumë. Nuk është diçka e zakonshme. Historia është shumë e ndërlikuar dhe e vështirë për t`u ndjekur. Por stili im, proza ime, është shumë e thjeshtë për t`u lexuar. Përmban një sens humori, është dramatik dhe të mban mbërthyer. Ekziston një balancë magjike midis këtyre dy faktorëve; ndoshta kjo është një tjetër arsye e suksesit tim. Megjithatë, është e pabesueshme. Shkruaj një roman çdo tri ose katër vjet dhe njerëzit e presin atë. Një herë intervistova John Irving dhe ai më tha se leximi i një libri të mirë ishte si injeksion droge. Sapo lexuesit krijojnë varësi, presin gjithnjë për të.
INTERVISTUESI
Dëshiron t`i kthesh lexuesit e tu në përdorues droge.
MURAKAMI
Kjo ishte çfarë tha John Irving-u.
INTERVISTUESI
Dy faktorët e tu kryesorë, një rrëfim i thjeshtë për t`u ndjekur dhe një histori e ndërlikuar janë një zgjedhje e vetëdijshme?
MURAKAMI
Jo, nuk janë. Kur filloj të shkruaj, nuk kam ndonjë plan. Thjesht pres që historia të vijë. Nuk e zgjedh unë se çfarë historie do të jetë apo çfarë do të ndodhë. Thjesht pres. “Pylli Norvegjez” është një gjë tjetër, sepse vendosa ta shkruaj me stil realist. Por në përgjithësi, nuk mund të zgjedh.
INTERVISTUESI
Por e zgjodhët vetë zërin rrëfimtar të thjeshtë për t`u ndjekur? E vërtetë?
MURAKAMI
Më krijohet një përfytyrim dhe i lidh pjesët e njëra-tjetrën. Më pas ia shpjegoj historinë lexuesit. Duhet të jesh shumë i sjellshëm kur shpjegon diçka. Nëse mendon, “është në rregull, e di këtë” është një gjë shumë arrogante. Fjalë të thjeshta dhe metafora të mira, një alegori e mirë. Kjo është ajo që bëj. Shpjegoj me shumë kujdes dhe qartë.
INTERVISTUESI
A vjen kjo natyrshëm tek ju?
MURAKAMI
Nuk jam i zgjuar. Nuk jam arrogant. Jam porsi njerëzit që lexojnë librat e mi. Kisha një klub xhazi dhe përgatisja koktejet dhe sanduiçët. Nuk doja të bëhesha një shkrimtar, thjesht ndodhi. Është një lloj dhurate prej qiellit. Ndaj mendoj se duhet të jem shumë kokulur.
INTERVISTUESI
Në çfarë moshe u bëtë shkrimtar? Ishte një surprizë për ju?
MURAKAMI
Kur isha 29 vjeç. Oh po, ishte një surprizë. Por u mësova në çast.
INTERVISTUESI
Në çast? Që nga dita e parë që shkruat u ndjetë rehat?
MURAKAMI
Fillova të shkruaj në tavolinën e kuzhinës pas mesnate. Mu deshën 10 muaj të mbaroj librin e parë. Ia çova një botuesi dhe mora një lloj vlerësimi, ishte si një ëndërr për mua, isha i befasuar që ndodhi. Por pas një momenti, mendova: “Po, ndodhi dhe unë jam një shkrimtar; pse jo? Është kaq e thjeshtë.”
INTERVISTUESI
Si u ndje gruaja juaj për vendimin që morët kur filluat të shkruanit?
MURAKAMI
Ajo nuk tha gjë prej gjëje; dhe pastaj i thash se isha një shkrimtar. Ajo u befasua dhe në një farë mënyre u vu në siklet.
INTERVISTUESI
Pse u vu në siklet? Kishte menduar se nuk do ia dilnit?
MURAKAMI
Të qenët shkrimtar të bën të biesh në sy.
INTERVISTUESI
Kush ishin modelët tuaj? Cilët shkrimtar japonez ndikuan tek ju?
MURAKAMI
Nuk lexoja shumë shkrimtar japonez kur isha një fëmijë apo adoleshent. Doja t`ia mbathja nga kjo kulturë; më dukej e mërzitshme. Shumë ngjitëse.
INTERVISTUESI
A nuk ishte babai juaj një mësues i letërsisë japoneze?
MURAKAMI
E drejtë. E tillë ishte edhe lidhja atë-bir. Shkova drejt kulturës perëndimore: muzikë xhaz dhe Dostojevski dhe Kafka dhe Raymond Chandler. Ishte bota ime, toka ime e fantazisë. Mund të shkoja në Shën Peterburg ose në Hollivudin perëndimor nëse do të doja. Kjo është fuqia e librit, ti mund të shkosh kudo. Tani është e thjeshtë të shkosh në Shtetet e Bashkuara, kushdo mund të shkojë kudo në botë, por në vitet ’60 ishte pothuajse e pamundur. Kështu që lexoja, dëgjoja muzikë dhe mund të shkoja atje. Ishte një lloj gjendje mendore, si një ëndërr.
INTERVISTUESI
Dhe kjo ju çoi në një farë mënyre drejt shkrimit.
MURAKAMI
Po. Kur isha 29 vjeç, fillova të shkruaj një libër pa ndonjë shkak. Doja të shkruaja diçka, por nuk dija sesi. Nuk dija të shkruaja në japonisht, nuk kisha lexuar pothuajse asnjë nga veprat e shkrimtarëve japonez, ndaj huazova stilin, strukturën, gjithçka, prej librave që kisha lexuar, libra amerikan ose perëndimor. Si përfundim, krijova stilin tim origjinal. Kështu që ishte një fillim.
INTERVISTUESI
Libri juaj i parë u botua, ju fituat një çmim dhe ishit pak a shumë në rrugën tuaj. Filluat të takonit shkrimtar të tjerë?
MURAKAMI
Jo, aspak.
INTERVISTUESI
Nuk kishit miq që ishin shkrimtar në atë kohë?
MURAKAMI
Asnjë.
INTERVISTUESI
Dhe me kalimin e kohës njohët ndonjë që u bë mik apo koleg?
MURAKAMI
Jo, asnjë.
INTERVISTUESI
Sot e kësaj dite, nuk keni asnjë mik që është shkrimtar?
MURAKAMI
Jo. Nuk besoj.
INTERVISTUESI
Nuk ia tregoni askujt punën tuaj gjatë kohës që po e shkruani?
MURAKAMI
Askujt.
INTERVISTUESI
Po gruas suaj?
MURAKAMI
Epo, i tregova dorëshkrimin e librit tim të parë, por ajo tha se nuk e kishte lexuar kurrë! Ndaj nuk i bëri përshtypje fare, besoj.
INTERVISTUESI
Nuk u impresionua.
MURAKAMI
Jo. Por ajo ishte skica e parë dhe ishte e tmerrshme. E rishkrova dhe e rishkrova.
INTERVISTUESI
Tani kur punoni me një libër të ri, bëhet ajo ndonjëherë kurioze se çfarë po shkruani?
MURAKAMI
Ajo është lexuesja ime e parë, sa herë shkruaj një libër. Mbështetem tek ajo. Është një lloj partneri për mua. Ashtu si për Skot Fitzxheraldin, Zelda ishte lexuesja e parë.
INTERVISTUESI
Pra, nuk e ndjetë në asnjë pikë të karrierës suaj, se bënit pjesë në ndonjë komunitet shkrimtarësh?
MURAKAMI
Jam një vetmitar. Nuk më pëlqejnë grupet, shkollat, qarqet e letërsisë. Në Princton, u bë një drekë ose diçka e ngjashme ku u ftova të marr pjesë. Joyce Carol Oates ishte atje, po ashtu edhe Toni Morrison dhe unë kisha kaq frikë sa nuk munda të ha asgjë! Mary Morris ishte gjithashtu e pranishme dhe ajo ishte një person shumë i këndshëm, pothuajse në të njëjtën moshë me mua dhe u bëmë miq nëse mund të shprehem kështu. Por në Japoni nuk kam miq shkrimtarë, sepse më pëlqen të kem… distancë.
INTERVISTUESI
Ju keni shkruar një pjesë të mirë të “Kronikës së Zogut Kurdisës” në SHBA. Ka pasur jetesa atje ndonjë ndikim të qartë në procesin e të shkruarit apo në vetë tekstin?
MURAKAMI
Gjatë katër viteve të shkrimit të “Kronikës së Zogut Kurdisës”, unë jetoja në SHBA si një i huaj. Të qenët i huaj më ka ndjekur gjithnjë si një hije dhe po këtë ndjesi i ka dhënë edhe protagonistit të romanit. Tani që po e mendoj, nëse do ta shkruaja atë libër në Japoni, do të ishte një libër plotësisht ndryshe. Të qenët i huaj në SHBA ishte e ndryshme nga ndjesia e të qenët i huaj në Japoni. Ishte më e qartë dhe më direkte në SHBA dhe kjo më dha një njohje më të mirë të vetes. Procesi i shkrimit të këtij romani ishte një proces i ngjashëm me zhveshjen e vetvetes, në një farë mënyrë.
INTERVISTUESI
A ka në Japoni njerëz që shkruajnë libra të cilat ju i pëlqeni dhe lexoni?
MURAKAMI
Po, ka disa. Ryu Murakami. Banana Yoshimoto, disa prej librave të saj i pëlqej. Por nuk bëj recensione apo kritika. Nuk dua të përfshihem në atë gjë.
INTERVISTUESI
Pse jo?
MURAKAMI
Mendoj se puna ime është të vëzhgoj njerëzit dhe botën, dhe jo t`i gjykoj ato. Gjithnjë shpresoj që ta pozicionoj veten larg prej të ashtuquajturave përfundime. Dua t`i lë të gjitha mundësitë të hapura. Parapëlqej përkthimin në vend të kritikës, sepse nuk të kërkohet të gjykosh ndonjë gjë kur përkthen. Rresht pas rreshti, e lë veprën time të preferuar të kalojë përmes trupit dhe mendjes sime. Na duhen kritikat në këtë botë, kjo është e sigurt, por nuk është puna ime.
INTERVISTUESI
Të kthehemi tek librat e tu: zhanri trillim amerikan me detektivë ka qenë një burim i vlefshëm. Kur u ekspozuat ndaj këtij zhanri dhe kush jua këshilloi?
MURAKAMI
Si një gjimnazist, rashë në dashuri me romanet kriminalistike. Jetoja në Kobe, që është një qytet portual ku shumë të huaj dhe marinarë vinin dhe shisnin librat e xhepit tek librari të dorës së dytë. Mësova të lexoj anglisht prej këtyre librave dhe ishte shumë emocionuese për mua.
INTERVISTUESI
Cili ishte libri i parë që lexuat në anglisht?
MURAKAMI
“The Name is Archer” nga Ross MacDonald. Mësova shumë gjëra prej atyre librave. Sapo nisa, nuk mund të ndaloja. Në atë kohë më pëlqente shumë të lexoja Tolstoin dhe Dostojevskin. Ato libra kalojnë shpejt, ndonëse ishin të gjatë nuk mund të ndaloja së lexuari. Ndaj për mua janë e njëjta gjë, si Dostojevksi ashtu edhe Raymond Chandler. Edhe tani, konsideroj si ideale shkrimin e një trileri që qëndron mes Dostojevskit dhe Chandlerit. Ky është qëllimi im.
INTERVISTUESI
Në çfarë moshe e lexuat për herë të parë Kafkën?
MURAKAMI
Kur isha 15 vjeç. Lexova “Kështjellën”, që ishte një libër i madh. Më pas “Procesin”.
INTERVISTUESI
Kjo është interesante. Të dyja ato novela janë lënë të papërfunduara, gjë që do të thotë se nuk do të zgjidhen kurrë. Librat e tu, veçanërisht libri “Kronika e Zogut Kurdisës” duket se i rezistojnë një fundi që lexuesi mund të jetë duke e pritur. Mund të jetë ky një ndikim i Kafkës?
MURAKAMI
Jo vetëm. Ju e keni lexuar Raymond Chandler, sigurisht. Librat e tij nuk ofrojnë një përfundim në të vërtetë. Ai mund të thotë se dikush është vrasësi, por nuk ka rëndësi se kush e bëri. Pati një episod interesant kur Howard Hawks bëri filmin “The Big Sleep”. Hawks nuk po kuptonte se kush e vrau shoferin, ndaj thirri Chandlerin dhe e pyeti. Ky iu përgjigj se nuk i bëhej vonë. E njëjta gjë vlen edhe për mua. Përfundimi nuk ka asnjë rëndësi. Nuk më intereson se kush është vrasësi tek “Vëllezërit Karamazov”.
INTERVISTUESI
Pavarësisht kësaj dëshira për të zbuluar se kush është vrasësi i shoferit është pjesë e asaj që e bën “The Big Sleep” një libër mbërthyes.
MURAKAMI
Unë vetë, teksa e shkruaj, nuk e di kush e bëri. Si lexuesit, ashtu edhe unë, dimë të njëjtat gjëra. Kur filloj të shkruaj një histori, nuk ia di fundin dhe nuk e di se çfarë do të ndodhë më pas. Nëse bëhet fjalë për një vrasje, nuk e di kush është vrasësi. E shkruaj librin sepse dua ta zbuloj. Nëse e di se kush është vrasësi, s`kam përse ta shkruaj ngjarjen.
MURAKAMI
E mira e të shkruarit libra është se mund të ëndërrosh teksa je zgjuar. Nëse është një ëndërr e vërtetë, nuk mund ta kontrollosh. Kur shkruan një libër, je zgjuar; zgjedh kohën, gjatësinë, gjithçka. Unë shkruaj katër ose pesë orë në mëngjes dhe kur vjen çasti, ndaloj. Mund të vazhdoj ditën tjetër. Nëse është një ëndërr e vërtetë, nuk mund ta bësh këtë.
INTERVISTUESI
U shprehët se nuk e dini cili është vrasësi teksa shkruani, por një përjashtim i mundshëm më vjen ndër mend: personazhi i Gotandas në librin “Dance Dance Dance”. Është një moment në libër kur Gotanda bën rrëfimin e tij në stilin klasik të një romani krimi, ai na prezantohet si njeriu i fundit ku duhet të dyshojmë. Nuk e dinit më parë që Gotanda ishte fajtor?
MURAKAMI
Në projektin e parë nuk e dija që ishte Gotanda. Afër dy të tretës e më tej, e dija. Kur shkrova projektin e dytë, i rishkrova skenat e Gotandës duke e ditur që ishte ai.
INTERVISTUESI
A është ky qëllimi i rishkrimit, të marrësh gjërat që ke mësuar në fund të dorëshkrimit të parë dhe t`i rishkruash në një dorëshkrim të ri duke i dhënë ndjenjën e të pashmangshmes?
MURAKAMI
E saktë. Skica e parë është e rrëmujshme. Më duhet të rishkruaj e të rishkruaj.
INTERVISTUESI
Sa skica bëni zakonisht?
MURAKAMI
Katër ose pesë. Më duhen gjashtë muaj të hedh idetë fillestare dhe pastaj shtatë ose tetë muaj për ta rishkruar.
INTERVISTUESI
Tepër shpejt.
MURAKAMI
Jam punëtor. Përqendrohem shumë në punë. Kështu, është më e thjeshtë. Nuk bëj gjë tjetër veçse shkruaj.
INTERVISTUESI
Si është një ditë e zakonshme pune për ju?
MURAKAMI
Kur punoj për një roman, zgjohem në orën katër të mëngjesit dhe punoj pesë ose gjashtë orë. Pasdite, vrapoj 10 km ose notoj 500 metra (ose i bëj të dyja), më pas lexoj dhe dëgjoj muzikë. Fle në orën 9 të darkës. E ruaj këtë rutinë pa bërë përjashtime. Përsëritja në vetvete bëhet një gjë e rëndësishme. Është një lloj hipnoze. Hipnotizoj vetveten për të arritur një gjendje më të thellë mendore. Por për të mbajtur këtë rutinë për gjashtë muaj ose një vit, kërkon fuqi të madhe mendore dhe fizike. Në kuadër të kësaj, shkrimi i një romani të gjatë është si t`i mbijetosh një stërvitjeje. Fuqia trupore është po aq e nevojshme sa ndjeshmëria artistike.
INTERVISTUESI
Dua t`ju pyes për personazhet tuaja. Sa të gjallë bëhen për ju teksa shkruani? A ka rëndësi për ju që ata të kenë një jetë të pavarur nga rrëfimi?
MURAKAMI
Kur krijoj personazhe në librat e mi, më pëlqen të vëzhgoj njerëzit e vërtetë në jetën time. Nuk më pëlqen të flas shumë, më pëlqen të dëgjoj historitë e të tjerëve. Nuk vendos se çfarë njerëzish janë ata. Thjesht përpiqem të mendoj se si ndihen, ku duan të dalin. Mbledh disa gjëra nga njëri, ca gjëra nga tjetri. Nuk e di cila është e vërtetë dhe cila jo, por për mua, personazhet e mi janë më real se njerëzit e vërtetë. Gjatë gjashtë ose shtatë muajve që shkruaj, ata njerëz janë brenda meje. Është një lloj kozmosi.
INTERVISTUESI
Protagonistët tuaj duket se shpesh shërbejnë si projeksione të pikëpamjes suaj në botën e fantazisë së shkrimeve, pra si ëndërrues në ëndërr.
MURAKAMI
Të lutem mendoje në këtë mënyrë: unë kam një vëlla binjak. Dhe kur isha 2 vjeç, një nga ne u rrëmbye. Ai u çua në një vend të largët dhe nuk e pamë më kurrë njëri-tjetrin. E mendoj protagonistin tim në këtë këndvështrim. Një pjesë të vetes sime, por jo unë dhe ne nuk jemi takuar prej shumë vitesh. Është një lloj forme alternative e vetes sime. Në kuptimin e ADN-së ne jemi të njëjtë, por mjedisi ku keni qenë është i ndryshëm. Ndaj mënyra jonë e të menduarit do të jetë jo e njëjtë. Sa herë shkruaj një libër, e vë veten në pozita të ndryshme. Sepse ndonjëherë jam i lodhur nga të qenët vetja. Në këtë mënyrë mund t`ia mbath. Është një fantazi. Nëse s`mund të kesh fantazi, cili është qëllimi i të shkruarit një libër?
INTERVISTUESI
Një pyetje tjetër rreth Hard-Boiled Wonderland”Kishte një lloj simetrie në të, një formë e veçantë barazie dhe gjithashtu një ndjesie që e diferenconte nga librat e tjerë. A ndryshuan idetë tuaja mbi funksionin dhe rëndësinë e strukturës në një moment?
MURAKAMI
Po. Dy librat e mi të parë nuk janë botuar jashtë Japonisë. Nuk dua të botohen. Janë punë të papjekura, mendoj libra shumë të vegjël. Janë jo bindës, kjo është fjala e saktë.
INTERVISTUESI
Cilat janë mangësitë e tyre?
MURAKAMI
Ajo që po përpiqesha të bëja në dy librat e mi të parë ishte të shpërbëja romanin tradicional japonez. Me shpërbërje nënkuptoj të heq gjithçka që ka brenda duke lënë vetëm kornizën. Më pas më duhej ta plotësoja kornizën me diçka të re dhe origjinale. Zbulova si ta bëj këtë në mënyrë të suksesshme vetëm pas librit të tretë, “A Wild Sheep Chase”në vitin 1982. Dy romanet e para ishin ndihmëse në procesin e të mësuarit, jo më shumë se kaq. E konsideroj ”A Wild Sheep Chase”si librin e vërtetë që filloi stilin tim.
Që atëherë librat e mi janë bërë gjithnjë e më të mëdhenj dhe strukturat e tyre më të ndërlikuara. Sa herë shkruaj një libër të ri, më pëlqen ta shkatërroj strukturën e mëparshme, të bëj diçka të re. I jap gjithnjë një vizion të ri librit që shkruaj. Nëse do bëja çdo herë të njëjtën gjë, do të lodhesha dhe mërzitesha.
INTERVISTUESI
Dhe megjithatë ndonëse disa elemente të shkrimit tuaj kanë ndryshuar, të tjerat kanë rezistuar. Romanet tuaja janë gjithnjë në vetë të parë. Në secili prej tyre, një burrë qarkullon midis një shumëllojshmërie marrëdhëniesh të ngarkuara seksualisht me femrat. Ai është zakonisht pasiv me femrat, që duket se funksionojnë si manifestime të frikës dhe fantazive të tij.
MURAKAMI
Në librat dhe historitë e mia, femrat janë ndërmjetëse, në kuptimin që përmes tyre ndodh diçka. Është një lloj sistemi që përjetohet. Protagonisti gjithnjë çohet diku përmes kësaj porte të ndërmjetme dhe pamjet që ai sheh i tregohen përmes femrës.
INTERVISTUESI
Ndërmjetësime në kuptimin Viktorian? Ndërmjetësime psikike?
MURAKAMI
E mendoj seksin si një akt të… një lloj zotimi shpirtrash. Nëse seksi është i mirë, lëndimi juaj do të shërohet, imagjinata juaj do të fuqizohet. Është një lloj kalimi në një zonë më të lartë, në një vend më të mirë. Në këtë kuptimin, në historitë e mira, femrat janë ndërmjetësuese të botës së ardhshme. Kjo është arsyeja përse ato vijnë gjithnjë tek protagonisti im dhe nuk shkon ai tek ato.
INTERVISTUESI
Duket se janë dy lloje të veçanta femrash në librat tuaj: ajo me të cilën protagonisti ka një lidhje të thellë dhe serioze por ajo zhduket dhe ai ndiqet nga kujtimi i saj dhe lloji tjetër i femrës që vjen dhe e ndihmon atë në kërkim apo në harresë. Ky lloj i dytë femre priret të jetë e hapur, e çuditshme dhe e sinqertë nga ana seksuale dhe protagonisti ndërvepron me të në një mënyrë më të ngrohtë dhe më argëtuese sesa me gruan që humbi, të cilën nuk resht kurrë se ndjeri. Cilit qëllim i shërbejnë këto dy tipa?
MURAKAMI
Protagonisti im është gjithnjë i ngecur mes botës së vërtetë dhe asaj shpirtërore. Në këtë të fundit, burrat ose gratë janë të heshtur, inteligjent, modest dhe të zgjuar. Në botën e vërtetë, femrat janë shumë aktive, komike dhe pozitive. Ato kanë ndjenjë humori. Mendja e protagonistit është e ndarë mes këtyre dy botëve plotësisht të kundërta dhe ai nuk mund të zgjedhë. Ky është një nga motivet kryesore të punës sime. Është shumë i dukshëm në “Hard-Boiled Wonderland”, ku po ashtu janë dy vajza dhe ai nuk zgjedh dot mes tyre, nga fillimi në fund.
INTERVISTUESI
Simpatia ime shkon për vajzën me sens humori. Është më e lehtë ta fusësh lexuesin në një marrëdhënie ku humori është kryesori; është e vështirë t`i bësh përshtypje lexuesit me një rrëfim të sinqertë të një dashurie. Në librin “Pylli Norvegjez” bëja vazhdimisht tifo për Midorin.
MURAKAMI
Mendoj se shumica e lexuesve thonë të njëjtën. Dhe protagonisti, sigurisht zgjedh atë në fund. Por një pjesë e tij është gjithnjë në botën tjetër dhe ai nuk mund të heqë dorë prej saj. Është pjesë e tij, një pjesë e rëndësishme. Të gjitha qeniet njerëzore kanë një sëmundje në mendje. Ajo hapësirë është pjesë e tyre. Ne kemi një pjesë racionale në kokë dhe një pjesë të çmendur. Ne negociojmë mes këtyre dy pjesëve, kështu besoj unë. Arrij ta shoh pjesën e çmendur të mendjes sime veçanërisht kur shkruaj, por e çmendur nuk është fjala e duhur. Të pazakontë, të pavërtetë. Më duhet të kthehem në botën e vërtetë, sigurisht, dhe t`i bashkohem pjesës së arsyeshme. Por nëse nuk do të kisha pjesën e pazakontë, pjesën e sëmurë, nuk do të isha këtu. Me fjalë të tjera, protagonisti është i mbështetur nga dy femra: pa secilën prej tyre, ai nuk do mund të vazhdonte. Në këtë kuptim, “Pylli Norvegjez” është një shembull i saktë i asaj që po bëj.
INTERVISTUESI
Personazhi i Reikos tek Pylli Norvegjez është shumë interesant në këtë aspekt. Nuk di ku ta vë atë, duket sikur ka një këmbë në të dyja botët.
MURAKAMI
Ajo ka një mendje gjysmë të arsyeshme dhe gjysmë të çmendur. Është një maskë greke: nëse mund ta shohësh fytyrën e saj nga një, anë ka karakter tragjik, nëse e sheh nga ana tjetër, ajo është komike. Në këtë aspekt, ajo është shumë simbolike. Më pëlqen shumë ai personazh. Isha i lumtur kur e shkrova.
INTERVISTUESI
A ndjeni më shumë afeksion për personazhet tuaj komik si Midorët dhe May Kasaharat, sesa për Naokot tuaj?
MURAKAMI
Më pëlqen të shkruaj dialog komik, është argëtuese. Por nëse personazhët e mi do të ishin gjithnjë komik, do të ishte e mërzitshme. Humori është një gjë e qëndrueshme. Duhet të jesh i hatashëm që të jesh humoristik. Kur je serioz, mund të jesh i paqëndrueshëm, ky është problemi me seriozitetin. Por kur je humorist, je i qëndrueshëm. Por s`mund të luftosh duke buzëqeshur.
INTERVISTUESI
Pak shkrimtar i kanë shkruar dhe rishkruar mendimet e tyre me kaq forcë sa ju. “Hard-Boiled Wonderland”, “Dance Dance Dance”, “The Wind-Up Bird Chronicle”dhe “Sputnik Sweetheart” kërkojnë të lexohen si variacione të një teme: një burrë që është braktisur ose ka humbur objektin e dëshirës së tij dhe tërhiqet nga paaftësia për ta harruar në një botë paralele që duket se ofron mundësinë që ai ta fitojë atë që ka humbur. Një mundësi kjo që ai (dhe lexuesi) e di që nuk mund të ndodhë kurrë. Jeni dakord me këtë karakterizim?
MURAKAMI
Po.
INTERVISTUESI
Sa vend qendror zë kjo mani në veprat tuaja triller?
MURAKAMI
Nuk e di përse vazhdoj të shkruaj gjithnjë ato gjëra. Në veprat e John Irving, në çdo libër të tij, është dikush që ka humbur një pjesë të trupit. Nuk e di përse ai vazhdon të shkruaj për ato pjesë të humbura. Me shumë gjasa ai nuk e di as vetë. Është e njëjta gjë për mua. Protagonistit tim i mungon gjithnjë një gjë dhe ai kërkon për të. Është si Grali i Shenjtë apo Philip Marlowe.
INTERVISTUESI
Nuk mund të kesh një detektiv në rast se diçka nuk mungon.
MURAKAMI
E drejtë. Kur protagonisti im humb diçka, ai duhet ta kërkojë. Ai është si Odiseja. Përjeton shumë gjëra të çuditshme përgjatë kërkimit të tij…
INTERVISTUESI
Përgjatë rrugës së përpjekjeve për t`u kthyer në shtëpi.
MURAKAMI
Atij i duhet t`i mbijetojë atyre eksperiencave dhe në fund ai zbulon atë që po kërkonte. Por ai nuk është i sigurt se është e njëjta gjë. Mendoj se ky është motivi i librave të mi. Nga vijnë këto gjëra? Nuk e di. Më përshtatet mua. Është fuqia drejtuese e historive të mia: humbja, kërkimi dhe gjetja. Dhe zhgënjimi, një lloj i ri ndërgjegjësimi për botën.
INTERVISTUESI
Zhgënjimi si një rit i udhëtimit?
MURAKAMI
E saktë. Vetë eksperienca ka kuptim. Protagonisti ka ndryshuar drejtimin e eksperiencës së tij, kjo është gjëja kryesore. Jo ajo që ai gjeti, por sesi ai ndryshoi.
INTERVISTUESI
Dua t`ju pyes rreth procesit të përkthimit në lidhje me librat tuaj. Si një përkthyes vetë, duhet të jeni në dijeni të rreziqeve të përfshira. Si i zgjidhni përkthyesit tuaj?
MURAKAMI
Kam tre, Alfred Birnbaum, Philip Gabriel, Jay Rubin dhe rregulli është “kush vjen i pari, merr i pari.” Jemi shokë, ndaj ata janë të sinqertë. Ata lexojnë librat e mi dhe njëri prej tyre mendon “Është fantastik. Dua të përkthej këtë” dhe e merr. Si një përkthyes vetë, e di që entuziazmi është pjesa kryesore e një përkthimi të mirë. Nëse dikush është një përkthyes i mirë, por nuk e pëlqen shumë librin, këtu merr fund puna. Përkthimi është punë e lodhshme dhe merr shumë kohë.
INTERVISTUESI
Përkthyesit nuk luftojnë kurrë mes tyre?
MURAKAMI
Jo në të vërtetë. Ata kanë pëlqimet e tyre. Janë njerëz të ndryshëm, me karaktere të ndryshme. Në lidhje me “Kafka në breg”, Phil e pëlqeu dhe e mori. Jay nuk ishte shumë entuziast. Phil është një njeri shumë modest dhe i sjellshëm dhe Jay është një përkthyes shumë i saktë dhe i përpiktë. Ka një karakter të fortë. Alfredi është disi bohemian. Nuk e di ku është tani. Është martuar me një grua nga Myanmar dhe ajo është një aktiviste. Ndonjëherë ata arrestohen. Ky lloj personi është ai. Ai është shumë i lirshëm si përkthyes, ndonjëherë e ndryshon prozën. Ky është stili i tij.
INTERVISTUESI
Si bashkëpunoni me përkthyesit tuaj? Si funksionon procesi i punës saktësisht?
MURAKAMI
Ata më pyesin shumë gjëra kur përkthejnë dhe kur boceli i parë është gati, unë e lexoj. Ndonjëherë u jap disa këshilla. Versioni anglisht i librit tim është shumë i rëndësishëm. Vendet e vogla si Kroacia apo Sllovenia përkthejnë nga anglishtja dhe jo japonishtja. Ndaj duhet të jetë shumë i saktë. Por në shumicën e vendeve, ata përkthejnë prej tekstit origjinal në japonisht.
INTERVISTUESI
Ju vetë duket se pëlqeni të përktheni realistë si Carver, Fitzgerald, Irving. Pasqyron kjo shijen tuaj si lexues apo ju ndihmon me stilin e të shkruarit në një farë mënyre për të zhytur veten në një gjë krejt ndryshe?
MURAKAMI
Njerëzit që kam përkthyer kanë shkruar të gjithë libra prej të cilëve kam mësuar diçka. Kjo është kryesorja. Mësoj shumë prej shkrimtarëve realist. Puna e tyre kërkon një lexim të kujdesshëm për ta përkthyer dhe unë mund të shoh sekretet e tyre. Nëse do të përktheja shkrimtar postmodern si Don DeLillo, John Barth apo Thomas Pynchon, do të ndodhte një përplasje, çmenduria im kundër çmendurisë së tyre. E admiroj punën e tyre, sigurisht, por kur përkthej zgjedh realistë.
INTERVISTUESI
Shkrimet tuaja flitet se janë letërsia japoneze më e prekur nga lexuesit amerikan, deri në atë pikë sa ju vetë përshkruheni si autori japonez më perëndimor. Pyes veten si e shihni lidhjen tuaj me kulturën japoneze.
MURAKAMI
Nuk dua të shkruaj rreth të huajve në kultura të huaja; dua të shkruaj rreth nesh. Dua të shkruaj rreth Japonisë, rreth jetës sonë këtu. Kjo është e rëndësishme për mua. Shumë njerëz thonë se stili im është i pranuar tek perëndimorët; mund të jetë e vërtetë, por historitë e mia janë të miat dhe ato nuk janë perëndimore.
INTERVISTUESI
Dhe shumë prej referimeve që duken kaq perëndimore për amerikanët, për shembull Bitëllsat, janë një pjesë përbërëse e kulturës japoneze po ashtu.
MURAKAMI
Kur shkruaj rreth njerëzve që hanë një hamburger tek McDonald`s, amerikanët pyesin veten “Përse ky personazh po ha një hamburger në vend të një tofu-je?” Por ngrënia e një hamburgeri është shumë normale për ne, një gjë e përditshme.
INTERVISTUESI
Jeni i mendimit se librat tuaj portretizojnë saktë jetesën bashkëkohore urbane Japoneze?
MURAKAMI
Mënyra sesi njerëzit veprojnë, si flasin, si reagojnë, si mendojnë, është shumë japoneze. Lexuesit jo japonez, pothuajse, ankohen se historitë e mia janë ndryshe nga jetesa jonë. Unë po përpiqem të shkruaj rreth japonezëve. Dua të shkruaj rreth atyre që jemi, ku po shkojmë, pse jemi këtu. Ky është motivi im, mendoj.
INTERVISTUESI
Jeni shprehur në një vend tjetër, duke ju referuar “Kronikës së Zogut Kurdisës”, se keni qenë tepër të interesuar për babain tuaj, se çfarë i ka ndodhur atij dhe gjithë brezit që ai i ka përkitur. Por nuk ka figura atërore në roman apo kudo në librat tuaj. Në cilën pjesë të librit në fjalë është kjo e dukshme?
MURAKAMI
Pothuajse të gjithë romanet e mi janë të shkruar në vetën e parë. Detyra kryesore e protagonistit tim është të vëzhgojë gjërat që ndodhin rreth tij. Ai sheh atë që duhet të shohë apo atë që supozohet të shohë në kohën aktuale. Nëse mund të shprehem në këtë mënyrë, ai përmbledh Nick Carraway tek libri “Getsbi i Madh”. Ai është neutral dhe për të ruajtur neutralitetin e tij, ai duhet të jetë i lirë prej çdo lidhje me sistemin vertikal familjar.
Kjo mund të jetë kundërpërgjigjja ime ndaj faktit se familja ka luajtur një rol të tepërt në letërsinë tradicionale japoneze. Doja ta përshkruaja personazhin tim kryesor si një person të pavarur, absolutisht individual. Statusi i tij si një banor urban ka të bëjë gjithashtu me këtë. Ai është lloji i burrit që zgjedh lirinë dhe vetminë mbi intimitetin dhe kufijtë.
INTERVISTUESI
Kur po lexoja “Super-Frog Saves Tokyo” në përmbledhjen e fundit të tregimeve tuaja, ku një krimb i madh jeton nën Tokio dhe kërcënon ta shkatërrojë, nuk mund të mos mendoja për manga-n (një zhanër librash vizatimor fantastiko-shkencor) apo për filmat japonez me përbindësha. Për më tepër ekziston edhe miti tradicional për mustakun gjigant që fle nën gjirin e Tokios dhe që zgjohet çdo 50 vjet për të shkaktuar një tërmet. A kanë kuptim këto lidhje që bëra për ju? Si e shikoni manga-n të lidhur me punën tuaj?
MURAKAMI
Jo, nuk mendoj kështu. Nuk jam një adhurues i flaktë i serive komike manga. Nuk kam qenë i ndikuar nga ato gjëra.
INTERVISTUESI
Po nga folklori japonez?
MURAKAMI
Kur isha fëmija, më tregoheshin shumë përralla dhe legjenda japoneze. Këto histori kanë shumë rëndësi teksa rritesh. Figura e super-bretkosës, për shembull mund të vijë prej këtij rezervuari historish. Ju keni rezervuarin tuaj të folklorit amerikan, gjermanët kanë të tyrin, rusët po ashtu. Por ka edhe një rezervuar të përbashkët si “Princi i vogël”, McDonald`s ose Bitëlls.
INTERVISTUESI
Rezervuari global i kulturës pop.
MURAKAMI
Rrëfenjat janë shumë të rëndësishme sot në procesin e të shkruarit një libër. Nuk shqetësohem për gramatikën. Ajo që ka rëndësi është nëse rrëfimi është i mirë apo jo. Ne kemi një lloj të ri folklori, si rezultat i botës së internetit. Është një lloj metafore. Kam parë filmin “The Matrix”, është një përrallë për mendjet bashkëkohore. Por të gjithë këtu thonë se është i mërzitshëm.
INTERVISTUESI
A e keni parë filmin vizatimor të Hayao Miyazaki “Spirited Away”? më ngjan se ka disa ngjashmëri me librat tuaj pasi ai e manipulon materialin e folkut në mënyrë bashkëkohore. Ju pëlqejnë filmat e tij?
MURAKAMI
Jo. Nuk më pëlqejnë filmat e animuar. Kam parë një pjesë të vogël të filmit, por nuk është stili im. Nuk jam i interesuar në atë gjë. Kur shkruaj librat e mi, më shfaqet një imazh dhe ai imazh është shumë i fortë.
INTERVISTUESI
Shihni shpesh filma?
MURAKAMI
Oh, po. Gjithë kohës. Regjisori im i preferuar është nga Finlanda, Aki Kaurismaki. Secili prej filmave të tij më pëlqen. Është jashtë çdo note të zakonshme.
INTERVISTUESI
Dhe argëtues.
MURAKAMI
Shumë argëtues.
INTERVISTUESI
Ju më parë u shprehët se humori është stabilizim. Është i dobishëm në mënyra të tjera?
MURAKAMI
Dua që lexuesit e mi të qeshin ndonjëherë. Shumë prej lexuesve të mi në Japoni i lexojnë librat në tren teksa shkojnë nga shtëpia në punë dhe anasjelltas. Një nëpunës mesatarisht kalon dy orë në tren çdo ditë dhe ai i shpenzon ato orë për të lexuar. Ja përse librat e mi me shumë faqe janë botuar me dy vëllime, do të ishin shumë të rëndë në një. Disa njerëz më shkruajnë letra ku më ankohen se qeshin kur lexojnë librat e mi në trena! Është shumë turpëruese për ta. Këto janë letrat që më pëlqejnë më shumë. E di që ata qeshin teksa lexojnë librat e mi; kjo është gjë e mirë. Më pëlqen t`i bëj njerëzit të qeshin çdo dhjetë faqe.
INTERVISTUESI
Është kjo formula juaj sekrete?
MURAKAMI
Nuk bëj llogari. Por nëse do të mund ta menaxhoja këtë gjë, do ishte mirë. Më pëlqente të lexoja Kurt Vonnegut dhe Richard Brautigan kur isha një student kolegji. Ata kishin një sens humori dhe njëkohësisht shkruanin për gjëra serioze. Më pëlqejnë këto lloje librash. Herën e parë që lexova Vonnegut dhe Brautigan u shokova kur zbulova se ekzistonin libra të tillë! Ishte si të zbuloje Botën e Re.
INTERVISTUESI
Por ju kurrë nuk jeni përpjekur të shkruani diçka në atë frymë?
MURAKAMI
Mendoj se kjo botë është një lloj komedie, kjo jetë urbane. Televizorë me 50 kanale, njerëz budallenj në qeverisje, është e gjitha një komedi. Ndaj përpiqem të jem serioz, por sa më shumë përpiqem aq më komik bëhem. Ishim shumë serioz kur unë shkruaja 19 vite më parë në 1968-69. Ishte një kohë serioze dhe njerëzit ishin shumë idealist.
INTERVISTUESI
Është interesante që “Pylli Norvegjez”, që është i vendosur në atë kohë, është ndoshta më pak komiku nga librat tuaj.
MURAKAMI
Në atë kuptim, brezi ynë është një brez serioz. Duke kthyer kokën pas në ato ditë, ishte shumë komik! Ishte një kohë e errët. Ndaj ne, brezi im, jemi mësuar me të, kam përshtypjen.
INTERVISTUESI
Një nga rregullat qendrore të realizmit magjik është të mos i kushtosh vëmendje elementëve fantastik në histori. Ju, megjithatë, e shpërfillët këtë rregull: personazhet tuaja shpesh komentojnë mbi çudinë e linjës së historisë, madje kërkojnë edhe vëmendjen e lexuesit për këtë. Kujt qëllimi i shërben kjo? Përse?
MURAKAMI
Kjo është një pyetje shumë interesante. Do doja të mendohesha për këtë… Epo, mendoj se është vëzhgimi im i sinqertë për mënyrën sesa e çuditshme është bota. Protagonistët e mi përjetojnë atë që përjetoj unë, teksa shkruaj, që është ajo që lexuesit përjetojnë kur lexojnë. Kafka apo Markez, ajo që ata shkruanin është më letrare, në kuptimin klasik. Historitë e mia janë më aktuale, më bashkëkohore, eksperienca më postmoderne. Mendojeni si një shesh xhirimi, ku gjithçka është e rreme. Muret janë prej letre. Në sensin klasik të realizmit magjik, muret dhe librat janë të vërtetë. Nëse diçka është e rreme në trillerin tim, më pëlqen ta them. Nuk dua të bëj sikur është e vërtetë.
INTERVISTUESI
Për të vazhduar metaforën e sheshit të xhirimit, sprapsja e kamerës ka për qëllim të tregojë punimet në studio?
MURAKAMI
Nuk dua ta bind lexuesit se është një gjë e vërtetë. Dua t`ia tregoj ashtu siç është. Në këtë aspekt, i tregoj lexuesve se është thjesht një histori, është jo e vërtetë. Por kur e përjeton falsen për të vërtetë, mund të jetë e vërtetë. Nuk është e thjeshtë për t`u shpjeguar. Në shekullin 19 dhe në fillim të shekullit 20, shkrimtarët ofronin gjëra të vërteta; kjo ishte detyra e tyre. Tek “Lufta dhe Paqja” Tolstoi e përshkruan fushëbetejën aq pranë sa lexuesit besojnë se është diçka e vërtetë. Por unë nuk e besoj. Nuk mendoj se është e vërtetë. Ne jetojmë në një botë false; ne shohim lajme false në mbrëmje. Ne luftojmë në një luftë false. Qeveria jonë është false. Por ne gjejmë të vërtetën në këtë botë të rreme. Ndaj historitë tona janë të njëjta. Ne kalojmë skena të rreme, por vetë ne jemi të vërtetë. Situata është e vërtetë, në kuptimin që është një angazhim, është një marrëdhënie e vërtetë. Kjo është ajo për të cilën dua të shkruaj.
INTERVISTUESI
Në shkrimet tuaja, i riktheheni detajeve të zakonshme herë pas here.
MURAKAMI
Më pëlqejnë shumë detajet. Tolstoi donte të shkruante të gjithë përshkrimin e përgjithshëm. Ndërsa përshkrimi im është i përqendruar në një zonë të vogël. Kur përshkruan detajet e gjërave të vogla, përqendrohesh të afrohesh sa më shumë dhe ndodh e kundërta e Tolstoit, përshkrimi bëhet më jo-realist. Këtë dua të bëj.
INTERVISTUESI
Të përqendroheni aq shumë saqë të kaloni përmes realizmit aty ku e përditshmja dhe banalja bëhet e çuditshme përsëri?
MURAKAMI
Sa më shumë afrohesh, aq më pak reale bëhet. Ky është stili im.
INTERVISTUESI
Më parë ju përmendët Garsia Markezin dhe Kafkën si shkrimtarë të letërsisë, në kontrast me punën tuaj; nuk e perceptoni veten si shkrimtar të letërsisë?
MURAKAMI
Unë jam shkrimtar i letërsisë bashkëkohore, gjë që është e ndryshme. Në kohën kur Kafka shkruante, ekzistonte vetëm muzika, librat dhe teatri; tani ne kemi internet, filma, video me qira dhe shumë të tjera. Ne kemi shumë konkurrencë tani. Problemi kryesor është koha: në shekullin 19 njerëzit, e kam fjalën për klasën e ngeshme, kishin shumë kohë për të shpenzuar, ndaj ata lexonin libra të trashë. Ata shkonin në opera dhe uleshin atje për tri ose katër orë. Por sot kushdo është aq i zënë saqë nuk ekziston më klasë e ngeshme. Është mirë të lexosh “Mobidikun” apo Dostojevskin, por njerëzit janë shumë të zënë për këtë. Vetë librat triller kanë ndryshuar shumë, ne duhet t`i tërheqim njerëzit prej qafe dhe t`i përfshimë në të. Shkrimtarët bashkëkohorë fiction po përdorin teknika të fushave të tjera, xhaz, video-lojëra, gjithçka. Mendoj se video-lojërat janë më afër fiction-it se çdo gjë tjetër këto ditë.
INTERVISTUESI
Video-lojërat?
MURAKAMI
Po. Nuk më pëlqen të luaj video-lojëra, por ndihem njëlloj. Ndonjëherë kur shkruaj më duket vetja si projektues i një video-loje dhe njëkohësisht një lojtar. E krijova programin dhe tani jam ngatërruar në të. Dora e majtë nuk di se çfarë po bën dora e djathtë. Është një lloj pavarësie. Një ndjesi ndarjeje.
INTERVISTUESI
Është kjo një mënyrë për të thënë se nuk e keni idenë se çfarë do të ndodhë më pas kur jeni duke shkruar, teksa një pjesë tjetër e juaja e di me saktësi çfarë do ndodhë?
MURAKAMI
Pavetëdije, besoj. Kur përfshihem në të shkruar, e di se çfarë ndjen autori dhe çfarë po ndjen lexuesi. Kjo është gjë e mirë sepse i jep shpejtësi shkrimit. Ngaqë dua të di se çfarë ndodh më pas, po aq sa do ta dijë edhe lexuesi. Por njëkohësisht duhet të ndalosh ndonjëherë. Nëse gjithçka ndodh shumë shpejt, njerëzit lodhen dhe mërziten. Duhet të ndalosh në një farë pike.
INTERVISTUESI
Dhe si ia dilni ta bëni këtë?
MURAKAMI
Thjesht e ndjej. E di se kur është koha për të ndaluar.
INTERVISTUESI
Çfarë mund të më thoni për xhazin dhe muzikën në përgjithësi? Sa ju ndihmojnë në punën tuaj?
MURAKAMI
Kam dëgjuar xhaz që kur isha 13-14 vjeç. Muzika është një ndikim shumë i fortë: kordat, meloditë, ritmi, ndjenja e bluzit janë ndihmuese kur shkruaj. Doja të bëhesha muzikant, por nuk mund të luaja shumë mirë në instrumente, ndaj u bëra shkrimtar. Shkrimi i një libri është si të luash muzikë: fillimisht luaj temën dhe më pas improvizoj, më pas del një rezultat.
INTERVISTUESI
Në një pjesë tradicionale xhazi motivi fillestar rikthehet në fund. E praktikoni dhe ju këtë?
MURAKAMI
Ndonjëherë. Xhazi është si një shëtitje për mua, një shëtitje mendore. Jo më i ndryshëm se të shkruarit.
INTERVISTUESI
Kush janë muzikantët tuaj të preferuar të xhazit?
MURAKAMI
Janë shumë! Më pëlqen Stan Getz dhe Gerry Mulligan. Kur isha adoleshent, ata ishin muzikantët më të hatashëm. Më pëlqen gjithashtu edhe Miles Davis dhe Charlie Parker. Nëse më pyet se cilin dëgjoj më shumë, do të përgjigjesha Miles nga vitet ’50-’60. Miles ishte gjithashtu novator, një burrë që mbajti lart revolucionin e tij, e admiroj shumë.
INTERVISTUESI
Ju pëlqen Coltrane?
MURAKAMI
Ah, pak a shumë. Ndonjëherë ai bën shumë. Shumë këmbëngulës.
INTERVISTUESI
Po rreth llojeve të tjera të muzikës?
MURAKAMI
Më pëlqen ajo klasike gjithashtu, veçanërisht muzika baroke. Në librin tim të ri, “Kafka në Breg”, protagonisti, djali, dëgjon Radiohead dhe Price. Isha shumë i befasuar: disa nga anëtarët e Radiohead pëlqenin librat e mi!
INTERVISTUESI
Nuk habitem.
MURAKAMI
Lexova vargjet në japonisht të Kid A dhe ai thoshte se i pëlqenin librat e mi dhe jam shumë krenar.
INTERVISTUESI
Mund të më tregoni pak rreth “Kafka në Breg”?
MURAKAMI
Është libri më i ndërlikuar që kam shkruar ndonjëherë?, më i ndërlikuar se “Kronika e Zogut Kurdisës”. Është thuajse i pamundur për t`u shpjeguar.
Janë dy histori që ecin paralelisht. Protagonisti im është një djalë 15-vjeçar. Emri i tij, emri i tij i parë, është Kafka. Në linjën tjetër të historisë, protagonist është një burrë 60-vjeçar. Ai është analfabet; nuk mund të shkruaj apo lexojë. Është paksa leshko, por mund të flasë me macet. Djali, Kafka, është mallkuar nga i ati, një lloj mallkimi edipian: ti do të më vrasësh mua babain tënd dhe do bësh dashuri me nënën tënde. Ai ia mbath prej të atit, ia mbath prej mallkimit të tij dhe shkon në një vend të largët, por përjeton një botë të çuditshme, shumë jo realiste dhe gjëra si në ëndërr.
INTERVISTUESI
Për nga struktura, është i ngjashëm me “Hard Boiled Wonderland dhe “The End of the World”, që shkon para dhe pas, kapitull pas kapitulli, nga një linjë historie tek një tjetër?
MURAKAMI
E drejtë. Fillimisht po përpiqesha të shkruaja vazhdimin e “Hard-Boiled Wonderland”, por vendosa të shkruaj një histori plotësisht të ndryshme. Por stili ishte shumë i ngjashëm. Shpirti është shumë i ngjashëm. Ideja është kjo botë dhe bota tjetër; si mund të vish dhe shkosh mes tyre.
INTERVISTUESI
Jam shumë i kënaqur ta dëgjoj këtë, sepse “Hard-Boiled Wonderland” është libri im i preferuar nga ju.
MURAKAMI
Edhe i imi. Është një libër shumë ambicioz, i ri, sepse protagonistët në librat e mi janë gjithnjë në të 20-at ose në të 30-at. Kësaj radhe është një 15-vjeçar.
INTERVISTUESI
Më i ngjashëm me “Holden Caulfield”?
MURAKAMI
E drejtë. Ishte emocionuese të shkruaje atë histori. Kur shkrova për djalin, më kujtohej si kisha qenë kur isha 15 vjeç. Mendoj se kujtesa është aseti më i rëndësishëm i qenieve njerëzore. Është si karburant, digjet dhe të ngroh. Kujtesa ime është si sënduk: ka shumë sirtarë në atë sënduk dhe kur dua të jem 15 vjeç, thjesht hap një sirtar të caktuar dhe shoh ngjarjet kur isha një djalë në Kobe. Mund të nuhas ajrin dhe të prek tokën dhe mund të shoh të gjelbrën e pemëve. Ja përse dua të shkruaj një libër.
INTERVISTUESI
Për t`u kthyer tek perceptimet e një 15-vjeçari?
MURAKAMI
Për shembull. Po.
INTERVISTUESI
Sa rëndësi ka pasur për ju rritja në Kobe dhe jo në ndonjë vend tjetër në Japoni, për sa i përket stilit që zhvilluat? Kobe ka një reputacion si një qytet botëror, dhe mundësisht pak ecentrik.
MURAKAMI
Njerëzit në Kioto janë më të çuditshëm se në Kobe. Ata janë të rrethuar nga malet, ndaj mentaliteti i tyre është i ndryshëm.
INTERVISTUESI
Por ju keni lindur në Kioto. E saktë?
MURAKAMI
Po, por kur isha dy vjeç, ne u zhvendosëm në Kobe. Ndaj prej andej jam. Kobe është pranë detit dhe maleve, një lloj rripi. Nuk më pëlqen Tokio; është shumë i shtrirë, shumë i gjerë, shumë i madh. Nuk më pëlqen këtu.
INTERVISTUESI
Por ju jetoni këtu. Jam i sigurt se mund të jetoni ku të doni.
MURAKAMI
Kjo sepse këtu mund të jem anonim. Njëlloj si në Nju Jork. Askush nuk më njeh, mund të shkoj kudo. Mund t`i hipi trenit dhe askush nuk më shqetëson. Kam një kalë në një qytezë në periferi të Tokios dhe të gjithë më njohin atje. Sa herë shëtis, më njohin. Dhe kjo ndonjëherë të bezdis.
INTERVISTUESI
Ju përmendët Ryu Murakami më parë. Ai duket se ka një synim tjetër si shkrimtar.
MURAKAMI
Stili im është pak a shumë postmodern, i tiji është pak më i zakonshëm. Por kur lexova “Coin Locker Babies” për herë të parë, u shokova. Mendova se do të më pëlqente të shkruaja atë lloj romani të fuqishëm. Më pas fillova të shkruaj “A Wild Sheep Chase”. Është një lloj rivaliteti.
INTERVISTUESI
Jeni miq?
MURAKAMI
Kemi një marrëdhënie të mirë. Nuk jemi armiq të paktën. Ai ka një talent natyral të fuqishëm. Është sikur të ketë një minierë nafte në sipërfaqe. Por në rastin tim, nafta ime ishte shumë e thellë dhe mua mu desh të gërmoj e të gërmoj e të gërmoj. Ishte një mundim i vërtetë. Dhe mu desh kohë ta gjej. Por sapo e gjeta, ishte i fortë dhe me besim. Jeta ime u sistemua. Ishte kënaqësi të gërmoja.

Fund

Popular posts from this blog

Petro Marko dhe Heminguej, nga dy botë të kundërta

Virion Graçi
Tekstet romanore të Petro Markos, i janë nënshtruar diktatit të ashpër redaksional, për pasojë janë tjetërsuar. Kanë ndërhyrë në titujt, duke i rekomanduar lexuesit konotacione të tjera ideo-emocionale, ndryshe nga konceptimi autorial; kanë dërguar në brumatricet e letrës libra të porsabotuar; kanë ndërhyrë në brendinë e veprës duke tjetërsuar personazhe protagonistë duke shfytyruar natyrën e marrdhënieve midis tyre

Për shkak të skualifikimit politiko-policor të Petro Markos në periudhën e totalitaritzmit të shpallur, qëndrimi i kritikës zyrtare dhe institucioneve shtetërore të kulturës ndaj krijimtarisë së tij, në rastet më afirmative ka qenë i cunguar, minimalist; rëndom mbi autorin kanë mbizotëruar ato që Prof. A. Plasari, saktësisht i ka quajtur së fundmi burgjet e padeklaruar të P. Markos… P. Marko, pas traditës tepër modeste e modeleve rrëfimtare anakroniko-anemike të romanit shqip deri atëherë, vitalizoi rrëfimin epik, dëshmoi siguri artistike e mjeshtëri të lartë; ka…

ANALIZË ESTETIKE E LAHUTËS SË MALCIS TË GJERGJ FISHTËS

Xhelal Zejneli


Ka të tillë që Fishtën e kanë cilësuar si figurën më të madhe dhe më të fuqishme të letërsisë shqiptare (shqipe) të gjysmës së parë të shekullit XX. Studiuesit si EqremÇabej, Benedikt Dema, Françesko Ercole, Maksimilian Lamberci, Zef Skiroi, Ernest Koliqi, Georg Shtadmyleri, Zef V. Nekaj, Xhuzepe Gradilone, Ignjac Zamputi, Tonin Çobani, Aurel Plasari etj. janë marrë me krijimtarinë letrare të Gjergj Fishtës në periudha të ndryshme: para Luftës së Dytë Botërore, pjesërisht gjatë luftës, pas luftës, d.m.th. në vitet 1945-91, si dhe në periudhën e pluralizmit politik. Siç dihet, në vitet 1945-90, krijimtaria letrare e Fishtës në Shqipërinë moniste nuk ka qenë lëndë studimi e kritikës letrare shqiptare. Në periudhën në fjalë, vepra e Fishtës është studiuar në mënyrë të njëanshme dhe me kritere jashtëletrare dhe joartistike.
Me krijimtarinë e Fishtës janë marrë studiues shqiptarë, por edhe studiues të huaj, sidomos italianë, austriakë dhe gjermanë. Sipas studiuesve të sipërthë…

FILOZOFIA E BUKURISË - Isuf Luzaj

Fragmente nga libri Filozofia e bukurisë
Bukuria është ajo e vërtetë që u pëlqen të gjithëve, pa pasur ata konceptin e së vërtetës logjike. Nga të gjitha magjitë, kjo është më e sinqertë: Gjykimi i shijes është i pavarur nga koncepti përkufizues i perfeksionit, sepse, kur një objekt deklarohet i pëlqyer, i bukur, me të gjitha endjet e ëndërrimit, kurrë s’është i qartë, i pastër, as i sigurt, pa asnjë përse! Shija fiton shumë kur bashkohet me estetikë, me intelekt aq më mirë, saqë pranohet nga të gjithë pa dhënë shpjegim, pa dhënë arsye, sepse s’ka rregulla, s’ka ligje që të përcaktojnë se çfarë është e bukura. Një këngë? Një pikturë? Një lule? Një flutur? Ç’është bukuria? Dhe përse është ashtu? Për ngjitje shpirtërore në sfera ekstaze, për lutje para altarit, përgjunjjeje namazi, që i flasin misterit gjithë popujt një gjuhë? Bukuria dhe sublimja vijnë në ujdi, janë mrekulli që vënë paqe midis perëndive.
Bukuria që frymëzon poetin ngjan të jetë përfaqësuese absolute e një koncepti të pakuf…