Skip to main content

Tetova News

Qytetin antik si përkufizim i historisë së shpirtit njerëzor



Nga Jeta Shyle 

Rreth librit “Qyteti antik” i botuar fillimisht në vitet 1870, i cili ofron një tablo franceze të shekullit XIX të metropoleve greke dhe romake

 Kur botoi Qyteti antik, Numa-Denis Fustel de Coulanges ishte 34 vjeç. Ish-nxënës i Shkollës Normale Superiore dhe i Ecole d’Athènes, ai u emërua profesor i historisë në Universitetin e Strasburgut (1860), pasi kishte mbrojtur doktoraturën latine rreth Kultit të Vesta-s, më 1858, dhe në frëngjisht tezën Polibi ose Greqia e pushtuar nga romakët. Ndërsa te Polibi ai ngrinte pyetjen rreth arsyeve që sollën fundin e lirisë greke dhe të “regjimit të qytet-shteteve”, studimi për Vesta-n përpiqej të analizonte fillesat e shoqërisë njerëzore. Si te studimi për Vesta-n, edhe te Qyteti antik qëndron në thelb pyetja: Cili është ai element që endi lidhjen shoqërore?
Për Fustelin, ashtu sikurse edhe për bashkëkohësit e tij, pa hipotezën, ose më mirë të themi, pa elementin indoeuropian, vetë nisma për të shkruar Qytetin antik është e pakonceptueshme: pikërisht ky element legjitimon, në themel, trajtimin e përbashkët të grekëve dhe romakëve. “Ata përfshihen në të njëjtin studim… sepse këta dy popuj, të cilët ishin dy degëzime të së njëjtës racë dhe që flisnin dy gjuhë të dala nga e njëjta gjuhë, kanë pasur gjithashtu një fond institucionesh të përbashkëta dhe kanë kaluar një sërë revolucionesh të ngjashme.” Pikënisja është e njëjtë: familja indoeuropiane përpara shpërndarjes së saj, diku në Azinë Qendrore, është ndërtuar nga feja primitive. Kjo origjinë e përbashkët mjafton për garantimin e një studimi krahasues, që, i çliruar nga çdolloj meraku të një natyre kronologjike, rreket të mbledhë aty-këtu ngjashmëri mes dy popujve, për të mbërritur në etapat e para të evolucionit të ngjashëm mes tyre.
Të merrje përsipër të studioje bashkërisht Greqinë dhe Romën e të shtroje çështjen e Qytetit, ishte guxim, një guxim më tepër naiv sesa i paramenduar; përpjekja e ndërmarrë nuk dyshon kurrë në legjitimitetin e saj dhe nuk vë asnjëherë në diskutim mundësitë e realizimit. Megjithatë, Fusteli nuk kufizohet vetëm te Greqia dhe Roma, por përfshin edhe një të tretë: Indinë. Mos vallë me këtë veprim metoda krahasuese e tij ndihet më e sigurt? Aspak. Ai vetë nuk kishte pretenduar asnjëherë të ishte orientalist dhe India, sipas tij, nuk përbën termin e tretë të një krahasimi, por vetëm një element më shumë, i cili vjen pikërisht në kohën e duhur, për të konfirmuar një tezë tashmë pak a shumë të formuluar. I interesuar për fillimet e shoqërisë, Qyteti antik është njëherazi një mënyrë për të bërë histori në të tashmen, sikurse e tregon qartë në përmbledhje çështja e lirisë. Projekti është krejtësisht i qartë dhe libri mund të mbante si nëntitull: “Për t’i dhënë fund imitimit të njerëzve të lashtësisë”. Mes tyre dhe nesh, njerëzve të kohëve moderne, distanca është e pakapërcyeshme dhe keqkuptimi i tyre nga ana jonë ka qenë i mbarsur me jo pak pasoja për ne. Këtu, Fusteli shënjestron Revolucionin dhe përdorimin që i është bërë Antikitetit. Përgjegjësit kryesorë për krijimin e këtyre iluzioneve, jo pa rëndësi për ne, sepse shpunë në Terrorin e Revolucionit, janë jezuitët, Plutarku e Rusoi. Tetëdhjetë vjetët e fundit kanë treguar qartë se njëra prej vështirësive më të mëdha që i kundërvihet ecjes përpara të shoqërisë moderne është zakoni për të mbajtur gjithmonë parasysh antikitetin greko-romak. Pra, detyra e historianit është të na japë mundësinë të shohim saktë ndryshimin rrënjësor mes kësaj bote të shembur njëherë e përgjithmonë, duke kuptuar parimet që qëndronin në themel të saj, logjikën e saktë që jep koherenca e saj, duke rigjurmuar etapat e formimit e pastaj, revolucion pas revolucioni, të shpërbërjes graduale të saj. Edhe pse grekët dhe romakët janë stërgjyshërit tanë, ata nuk janë më pak të huaj për ne, dhe të bindësh për këtë lexuesin, do të thotë, sa i përket historianit, që ai të kontribuojë në “marshimin e njerëzimit”. Besimi, themelues i lidhjes shoqërore, nuk ekziston më, dhe bashkë me zhdukjen e tij nis të shpërbëhet edhe shoqëria të cilës ai i pati dhënë formë. Të shkruash historinë e asaj epoke, do të thotë të gjesh besimin e saj fillestar, të masësh efektet dhe të ndjekësh shndërrimet që ai ka pësuar. Sepse ato që bëjnë historinë janë besimet: “Mbi shpirtin e njeriut nuk ka asgjë tjetër më të fortë. Një besim është vepër e mendjes sonë, por ne nuk jemi të lirë ta ndryshojmë atë sipas qejfit tonë. Ai është krijimi ynë, por ne nuk e dimë. Ai është njerëzor dhe ne e besojmë zot. Faktikisht ai është pasojë e fuqisë sonë, por ai është më i fortë sesa ne. Ai është brenda nesh; ai nuk na lëshon; ai na flet në çdo çast… njeriu mundet fare mirë të zbusë natyrën, por ai i nënshtrohet besimit.” E tillë është ideja e Qytetit antik. Në fillimet e tyre, besimet e lashta, para së gjithash kulti i të parëve, trajtohen në pjesën I. Pjesa II skicon format e shoqërueshmërisë që, në të njëjtën kohë, hamendësojnë dhe gjenerojnë këto besime: familjen, por gjithashtu gens-in (i cili në analizë të fundit, nuk është veçse “vetë familja”). Pastaj vjen qyteza, universi i së cilës, i përshkruar gjatë në pjesën III, u referohet parimeve që e bëjnë atë të kuptueshme. Qyteti antik përshkohet, fund e krye, nga një frymëzim i qartë antirusoist. Edhe pse libri i Fustelit nuk është një refuzim i argumentuar i Kontratës shoqërore, duket se autori, më pranë ideve të F. le Play-t, e ka shkruar këtë libër kundër Rusoit: admirues i Likurgut dhe ithtar i Spartës, ndërkohë që kurrë ndonjëherë nuk ka pasur një aristokraci “më shtypëse” sesa aristokracia e saj, Rusoi është përgjegjësi kryesor i këtij imitimi “të keq” e të “dëmshëm” të Antikitetit, gjë që çoi në kultivimin e Revolucionit dhe Terrorit. Më pas, për të, formimi i lidhjes shoqërore nuk mund të ngrihet mbi një marrëveshje që, përmes dialektikës së tjetërsimit dhe lirisë bën që njeriu të kalojë nga gjendja e natyrës në atë të njeriut të qytetëruar, duke mundësuar kësisoj kalimin nga gjendja e shpërndarjes individuale në një trup politik. Atje ku Rusoi vendos kontratën si motor të këtij kalimi, Fusteli vendos fenë. Kush thotë besim, ka thënë kult i të vdekurve e menjëherë bashkë me të, familje, martesë, pronë: cikli mbyllet; nuk ka gjendje natyre dhe gjithnjë jemi, qysh në fillim, në fushën “civile”; ose më saktë, familja është njëherazi, si nga njëra anë ashtu edhe tjetra, ose “djep” ose produkt i këtij besimi, ajo është e vetmja gjendje e vërtetë e natyrës, ku të izoluar nuk janë individët, por familjet. “Për besimin e lashtë shtëpiak, familja përfaqësonte trupin e vërtetë, qenien vërtetë të gjallë, ku individi nuk ishte veçse një pjesëtar i pandashëm”. Megjithatë, familja nuk është gjithnjë dhe krejtësisht një gjendje e natyrës. Ajo shpesh nuk njeh ose nuk pranon të drejtën apo ndjenjat natyrore. Pse? Sepse ajo është më shumë “një shoqërim fetar sesa natyror”. Historia e Antikitetit është histori e shkëputjes graduale prej këtij “vargoi” që e mbante individin “të skllavëruar”. Krishterimi i jep dorën e fundit asaj që filozofia kishte përgatitur: babai i familjes, duke humbur atributin priftëror, ruan vetëm autoritetin që “i jep natyra”, e drejta afrohet drejt “barazisë dhe natyrës”; prona “nuk rrjedh më nga feja, por nga puna”. Pikërisht në këtë moment nis shoqëria moderne dhe merr fund “studimi ynë, i cili duhet të ndalet pikërisht në këtë kufi, që ndan politikën e lashtë nga politika moderne”. Krejt vepra përshkohet nga një forcë e pamohueshme bindëse, e cila i krijon lexuesit përshtypjen se ai po kupton lindjen, lidhjen dhe funksionimin e asaj bote të perënduar njëherë e përgjithmonë. Por rreptësia shkencore, më e dukshme sesa reale, ka të bëjë më tepër me stilin e përkryer sesa me saktësinë e demonstrimit apo me lidhjen e saktë të arsyetimit. Ndërkohë që shkruante Qytetin antik, Fusteli mendonte për “qytetin modern”. Mes dy mënyrave të të krahasuarit – ose t’u referohesh ngjashmërive, ose, përkundrazi, të nxjerrësh në pah ndryshimet – Fusteli zgjodhi vendosmërisht variantin e dytë. Në vitet që do të pasonin botimin e librit të tij (gjithsesi para vitit 1870), ai përpunoi idenë për të shkruar një pjesë të dytë, nën formën e një “qyteti frëng”, nga fillesat e veta e deri më 1879. Përfundimisht rezultati ishte krejt tjetër; por i tillë ishte edhe qëllimi fillestar. Pasi i nënshtrohet nga fillimi në fund kritikës, pasi nënvizohet koherenca e tij jokoherente, Qyteti antik mbetet gjithsesi një vepër e rëndësishme: ajo ka bërë epokë, përmes modifikimit të një fushe studimi (të paktën në Francë), ngritjes së pyetjeve reale, duke krijuar një objekt të ri mendimi. Genos-i apo gens-i i Fustelit nuk kanë ekzistuar kurrë nën këtë formë. Mbetet që ky objekt i rremë, që është bërë subjekt debatesh të rreme, të ketë tërhequr vëmendjen lidhur me rolin e luajtur nga farefisnia në lindjen e qytetit e akoma më tej në të gjithë formacionin shoqëror dhe atë të grupeve të institucionalizuara. Faktori indoeuropian, që i dha mundësinë Fustelit të mos ndalej nga hendeku kronologjik që ekzistonte mes grekëve dhe romakëve, ka mundësuar ndërtimin e qytetit antik, duke e vendosur theksin në përmasën fetare të këtij objekti të ri mendimi: një lloj “tabloje e mendimit” që mund të përqaset me tipin – ideal weberian. E kritikuar, e ripërpunuar, e riformuluar, ajo do të mbetet gjithsesi e pranishme, jo vetëm në fushën e historisë së lashtë, por edhe më gjerë. Fusteli, për të cilin ngurohet të cilësohet mendimtar i lirë edhe pse ai nuk ishte katolik në mendim, e konceptoi qytetin antik si një botë të strukturuar fund e krye nga feja, e cila përfaqëson vetë zanafillën e botës shoqërore. Pa fenë, në fillimet e veta, nuk mund të kishte jetë të përbashkët. Në Qytetin antik mund të lexohet një përkufizim i historisë që nuk ka mbetur pa jehonë, e mbi të cilin Fusteli është kthyer e rikthyer shumë herë: “Historia nuk studion vetëm faktet materiale dhe institucionet; objekti i vërtetë i studimit të saj është shpirti njerëzor; ajo duhet të aspirojë të njohë atë që ky shpirt ka besuar, ka menduar, ka ndjerë, në epokat e ndryshme të jetës së racës njerëzore”: historia si shkencë historike e psikës ose besimeve; historia, “shkencë e njeriut”, por edhe e asaj “që ndryshon tek ai”.

Flurudha

Popular posts from this blog

Drejtshkrimi i 1973-shit kërkon redaktim të thellë

Profesor Mehmet Çeliku sjell një studim mbi politikat gjuhësore dhe debatet e sotme mbi rishikimin e standardit të shqipes “Drejtshkrimi i gjuhës shqipe”, 1973 ka nevojë për një redaktim të thellë. Materiali ilustrues duhet zëvendësuar në një masë të konsiderueshme, duke u përditësuar me një material të ri nga stile të ndryshme, duhen hequr shumë shembuj e fjalë periferike që nuk janë të ditës a karakteristike për standardin e si rrjedhim, pa asnjë interes, duhen hequr e zëvendësuar shembujt dhe emërtimet e shumta të politizuara dhe të vjetruara të institucioneve si: kooperativa bujqësore, PPSH, Byroja Politike, Komiteti Qendror, sekretari i parë i Komitetit Qendror të Partisë së Punës së Shqipërisë, sekretari i Komitetit Qendror të Partisë së Punës së Shqipërisë, hidrocentrali “Lenin” ose parulla komuniste “të jetojmë, të punojmë si revolucionarë”, terma gjuhësorë të kapërcyer si nyja e prapme, përemër i pakufishëm, numëror rreshtor etj., në vend të mbaresave shquese …”. Këto janë dis…

Petro Marko dhe Heminguej, nga dy botë të kundërta

Virion Graçi
Tekstet romanore të Petro Markos, i janë nënshtruar diktatit të ashpër redaksional, për pasojë janë tjetërsuar. Kanë ndërhyrë në titujt, duke i rekomanduar lexuesit konotacione të tjera ideo-emocionale, ndryshe nga konceptimi autorial; kanë dërguar në brumatricet e letrës libra të porsabotuar; kanë ndërhyrë në brendinë e veprës duke tjetërsuar personazhe protagonistë duke shfytyruar natyrën e marrdhënieve midis tyre

Për shkak të skualifikimit politiko-policor të Petro Markos në periudhën e totalitaritzmit të shpallur, qëndrimi i kritikës zyrtare dhe institucioneve shtetërore të kulturës ndaj krijimtarisë së tij, në rastet më afirmative ka qenë i cunguar, minimalist; rëndom mbi autorin kanë mbizotëruar ato që Prof. A. Plasari, saktësisht i ka quajtur së fundmi burgjet e padeklaruar të P. Markos… P. Marko, pas traditës tepër modeste e modeleve rrëfimtare anakroniko-anemike të romanit shqip deri atëherë, vitalizoi rrëfimin epik, dëshmoi siguri artistike e mjeshtëri të lartë; ka…

FILOZOFIA E BUKURISË - Isuf Luzaj

Fragmente nga libri Filozofia e bukurisë
Bukuria është ajo e vërtetë që u pëlqen të gjithëve, pa pasur ata konceptin e së vërtetës logjike. Nga të gjitha magjitë, kjo është më e sinqertë: Gjykimi i shijes është i pavarur nga koncepti përkufizues i perfeksionit, sepse, kur një objekt deklarohet i pëlqyer, i bukur, me të gjitha endjet e ëndërrimit, kurrë s’është i qartë, i pastër, as i sigurt, pa asnjë përse! Shija fiton shumë kur bashkohet me estetikë, me intelekt aq më mirë, saqë pranohet nga të gjithë pa dhënë shpjegim, pa dhënë arsye, sepse s’ka rregulla, s’ka ligje që të përcaktojnë se çfarë është e bukura. Një këngë? Një pikturë? Një lule? Një flutur? Ç’është bukuria? Dhe përse është ashtu? Për ngjitje shpirtërore në sfera ekstaze, për lutje para altarit, përgjunjjeje namazi, që i flasin misterit gjithë popujt një gjuhë? Bukuria dhe sublimja vijnë në ujdi, janë mrekulli që vënë paqe midis perëndive.
Bukuria që frymëzon poetin ngjan të jetë përfaqësuese absolute e një koncepti të pakuf…