Skip to main content

Tetova News

"Camera obscura" - Origjina e botës... Luan Rama, roman. Botuar nga "Globus R."


Pjese nga libri: 


... Atë të hënë në mbrëmje duhej të shkonte në një ekspozitë që hapej në “Les Halles”, pranë “Qendrës Kulturore George Pompidou”. Ishte një mjedis që asaj i pëlqente, një vend plot gjallëri e të rinj, me shatërvanin e madh në mes dhe artistë të rrugës që u binin violinave apo kitarave. Por atë ditë ndjente se e kishte pushtuar një lodhje e çuditshme dhe vendosi të kthehej në shtëpi. Ishte një nga ato ditët kur ajo e ndjente veten krejt të zbrazët dhe pa asnjë lloj dëshire. “Ndoshta ngaqë jam në prag të menstruacioneve”, kërkonte ti mbushte mendjen vetes. Por në thellësi e ndjente se kjo ishte diçka më shumë. Ndoshta mungesa e Fredit. Me siguri…
Kur hyri në shtëpi dhe ndezi televizorin, u befasua menjëherë nga pamjet që po transmetoheshin: një tablo ku shquhej me sa dukej trupi i gjymtuar i një gruaje, me këmbët e hapura dhe seksin e saj në plan të parë. Pamja lakuriqe e habiti pa masë, ndërkohë që spikeri fliste për tablonë e gjetur më së fundi të Gustav Kurbesë, e cila i dhurohej muzeut të Orsay-t nga familja e Silvia Bataj. Në ceremoni, dukej dhe ministri i Kulturës, i cili përuronte hyrjen e tablosë në fondin e muzeut dhe që përshëndeste të pranishmit në sallë. Lajmi u mbyll sërrish me pamjen e tablosë dhe fjalët e spikerit: “Kjo tablo i ishte komanduar Kurbesë nga ish ambasadori turk i asaj epoke në Paris, Halil Beu, i cili rridhte nga familja e Mehmet Ali Pashës së Egjiptit”…
Televizioni po jepte pamje të tjera, por ajo qëndronte gjithnjë si e shtangur, me sytë e mbërthyer drejt ekranit dhe bluzën e hequr që e mbante gjithnjë në duar. Përpiqej ti rikthente në imagjinatë imazhet që sapo kishte parë, si në një bobinë filmi. Ajo e njihte mirë piktorin Kurbe dhe epokën e impresionistëve, kishte parë disa albume të tij, por gjëkundi nuk kishte pikasur madje as kishte lexuar për ekzistencën e një tabloje të tillë. QuhejOrigjina e botës. Pas më shumë se një shekulli, ja ku zbulohej tabloja e humbur. Ç’të kishte ndodhur vallë me të? Përse ishte mbajtur e fshehur?
Në shekullin e XX nudot nuk ishin më një tabu: surealistët, post-surealistët, avangardistët e të gjitha shkollave, tashistët, fovistët, etj, të gjithë kishin përcjellë imazhet e tyre rreth nuditetit të femrës, seksit të saj. Magjithatë, ajo pamje që sapo kishte parë dallohej nga të gjitha. Ishte krejt e veçantë dhe shumë realiste.
Menjëherë iu kujtua Edi, të cilin e kishte përcjellë dy javë më parë. Shoku i saj i Arteve të Bukura, kishte ardhur në Paris pas një ekspozitë të tij në Amsterdam dhe tani kthehej për të organizuar një ekspozitë retrospektive në Galerinë Kombëtare të Arteve në Tiranë. Do të quhej “Post-Eva”.
- Ideja jote është mjaft interesante. Jam e bindur që do të ketë shumë sukses! - i kishte thënë Ada.
- Eshtë e para e këtij lloji, - i ishte përgjigjur ai. - Pas kaq vitesh tranzicion duhet të kthejmë kokën nga e kaluara e pikturës sonë.
- Nga nudo e «mohuar»! - shtoi ajo.
Atë mbrëmje të vonë në shtëpinë e tyre, Fredi nuk arrinte ta kuptonte që dhe një nudo e thjeshtë, gjatë kohës  së diktaturës, ishte e ndaluar.
- Atëherë duhej të ishin të ndaluar dhe klasikët, neo-klasikët, Da Vinçi, Ticiani, e më pas Rubens, Van Dik, Rembrand…të gjithë ata që pikturuan nudo.
- Jo, ata për fat nuk u ndaluan, - tha Edi, - por veprat e tyre nuk ekspozoheshin, pra librat, albumet, qëndronin nën etiketën «rezervat».
- Në biblioteka mund t’i shikoje me autorizim, - shtoi Ada. - Kjo ndoshta ishte e ndaluar në Kinë, gjatë Revolucionit Kulturor, ku dhe Bethoveni u ndalua të interpretohej nga instrumentistët.
- Çfarë epoke? E pa imagjinueshme?! - pëshpëriti Fredi, i cili s’mund ta kuptonte se mund të futeshe në burg dhe për një nudo.
- Ishte koha e paranojës…- tha më së fundi Edi.
- Kohë kur dhe heroinës së Delakruasë në tablonë e famshme Liria, kur u botua i mbuluan gjinjtë.
- Mjerisht shumë nudo shqiptare të asaj epoke janë zhdukur. Disa nga krijuesit i shkatërruan dhe i dogjën nga frika se mund të përfundonin burgjeve. Të tjerë i fshehën ndër miqtë e tyre.
- Po si mund të organizosh një ekspozitë të tillë?
- Kam arritur të mbledh rreth njëqind vepra, të cilat do ti ekspozojmë në nëntor.
- Gjeniale! - ishte entusiazmuar Ada.
- Hë, si thua, do të vish në Tiranë?
- Nuk e di… kam frikë se në atë kohë është dhe ekspozita ime, por pse jo? E di që kam mall?...Kam shumë mall… Apo jo Fredi?!
Në fakt ajo kishte një gjëndje të dyzuar shpirtërore sa herë e pyesnin nëse do të shkonte së shpejti në Tiranë. E para lidhej me Benin. Edi e njihte dhe e kishte patur shok që në kohën e gjimnazit. Ai e dinte historinë e tyre dhe ndarjen që kishte ndodhur më pas. Arsyeja e dytë ishte shtëpia e saj. Ajo shtëpizë e ëmbël ishte rrënuar tashmë. Qershija e vjetër ishte prerë. Pritej që të ngrihej një pallat i ri, por një grindje e madhe midis kushërinjve për pronësinë kishte pezulluar gjithçka. Nëna dhe Berti jetonin përkohësisht në një apartament me qira, diku në periferi. Jo, nuk donte të shkonte të shihte atë rrënojë që padyshim do ta bënte të vuante. Ajo kishte frikë nga ajo pamje. Donte ta mbante gjallë imazhin e dikurshëm të saj, me atë pjergull të vogël, pemën e qershisë dhe mullagat që mbushnin oborrin. Pas vdekjes së gjyshes, mullagat ishin tharë dhe askush nuk u kujdes më për to.
- Po Beni ç’bëhet? Ke ndonjë lajm? - e kishte pyetur më së fundi Edin atë mbrëmje, e shtyrë më shumë nga kurioziteti.
Edi kishte ngritur supet mendueshëm.
- S’kam asnjë lajm. Di vetëm që pas Greqisë, i a mbathi për në Amerikë…
Vonë pas mesnate kur Edi iku, ajo ndjeu një lloj zbrazësie në stomak. Nga vera që kishin pirë, Fredi ra menjëherë të flinte, madje pa hequr bluzën që kishte veshur. Kur mbylli dritën, ajo e ndjeu se bota e saj ishte trazuar, se nuk mund të flinte, se dikush kishte zgjuar demonin që flinte prej vitesh brenda saj. Hapi sytë dhe filloi të kundronte në errësirë, sikur të kërkonte në atë të zezë të thellë dritëzat e një kohe të shkuar, të vdekur. Dhe ja, shumë shpejt i u shfaqën sytë e Benit, të ëmbël si gjithnjë. Kujtoi vitin e fundit të gjimnazit kur ishte njohur me të. Ishte 1 tetori. Kujtoi sytë e tij të zinj, të habitur, atë ditë kur ishin parë për herë të parë, siç shihen ata që pëlqejnë njëri, tjetrin, me një shikim të ngazëllyer. Por shikimi i tij ishte ndryshe. Ndoshta atë ditë ishte harruar me vështrimin e gozhduar mbi sytë e saj…Beni ishte një natyrë poeti, shkruante poezi dhe pëlqente Uitman, Frederiko Lorka, Janis Ricos…Njeriu me karafil të Ricos. Ai nuk ishte nga ata djem që sapo gjëndeshin në një intimitet me një vajzë, mendonin vetëm te shtrati. Ai kishte zë të ëmbël dhe një butësi të çuditshme, ndryshe nga shokët e tij. Madje frazat e tij ishin të shkëputura, sikur të qëndronin një çast pezull, në ajër dhe pastaj të binin në një mënyrë melodioze, njëra pas tjetrës, por që sëbashku krijonin një muzikalitet të ëmbël. Një ditë pranvere, ajo kishte shkuar ta takonte veshur me një fustan rozë dhe kur e kishte parë të afrohej, ishte çmendur nga gëzimi. Filloi ta puthte pambarim dhe ti fliste si të ishte një letrar, edhe pse nuk kishte botuar asnjëherë në jetën e tij. Të nesërmen, kur ishin pikëtakuar si zakonisht në rrugën e shkollës, ai i kishte dhënë një letër dhe pastaj kishte nxituar. Atë letër ajo e hapi vetëm në klasë. E futi në mesin e librit dhe filloi ta lexonte fshehurazi : “Ditë me diell. Ti, veshur në rozë. Buzë rozë. Dhe gjinjtë e tu, rozë duhet të jenë. Eshtë koha e gëzimit. Një sonatë ngazëllimi tashmë! Roza jote  i ka puthur sytë e mij. Dhe koka jote që fshihet në gjoksin tim. “S'kam kohë!” -  thua ti, duhet të iki. Pastaj “dhe një të puthur!” -  të them unë. Stacioni i puthjeve. Puthemi të përqafuar nën rozë. Ti shkon. Edhe unë... Por kur kthej kokën në fundin e rrugicës ti je përsëri atje. Si një mirazh. Me sytë e njomë nga dashuria dhe harrimi. Përmbytur në rozë…»
               Ishte dashuria e tyre e parë. Si gjithë dashuritë e para, ajo kishte mbetur te ajo si një ëndërr e ëmbël, por dhe si plagë. Shumë vite me rradhë ajo ishte munduar ta largonte nga përfytyrimet imazhin e tij. Kishte vuajtur shumë. E kishte dashur shumë. Dhe ja, ardhja e Edit i kishte zgjuar kujtimet dhe e kishte trazuar kujtesën e saj. Dhe çdo kujtim ishte rrënqethës për të. Një mbrëmje, në errësirë, të strukur në murin e vjetër prej qerpiçi të një shtëpie tiranase, të fshehur nga bota, ata putheshin si të çmendur.               - Ç'bëjmë ne të dy? - i kishte thënë ai.               
- Hë pra, ç'bëjmë? - kishte pëshpëritur ajo midis habisë dhe mosbesimit.               
- Ç 'është kështu? Ç'po ndodh? Mbylli sytë dhe përfytyromë!               
- Je ti, krahëhapur! Era të ka përqafuar, të gjithin, - i përgjigjej ajo symbyllur.               
- Jo, është stuhia. Qiejtë po gjëmojnë! Brenda teje shoh vetëm prush. Një prush i ëmbël. Prandaj kam zjarr.              
 - Kujdes buzët. Do digjesh, - qeshte ajo.               
- Le të digjem… ngadalë, ja kështu… puthmë tani. Mbyllmi pak qepallat.               
- Pse, do të flësh?              
 - Dua të të dua sot dhe nesër, nesër dhe gjithmonë...               
- Çfarë?               
- Të flë me ty në një shtrat yjesh.              
 - Në qiell?               
- Ende më larg, përtej, në galaksi.              
 - Merrmë tani…Mbamë në krahë.              
 - Si në përrallë.               
- Shtrëngomë.              
 - Edhe ti...              
 - Sot është festë. Njerëzit nxitojnë.               
- Cila festë?               
- Festa e të dashuruarve...e atyre që vuajnë.               
 - Të dashurosh do të thotë të vuash?               
- Po. Eshtë riti i sakrificës.               
- Pritmë pak.               
- Ku po shkon?               
- Të mbledh karafilë.               
- Ku, në qiell?           
- Po, atje bulëzojnë karafilët tanë. Njëmijë karafilë për tu harlisur. Shtati yt i kuq është, aromë karafili…
* * *


Lajmi në televizion dhe prezantimi i tablosë së Kurbesë, për disa ditë do të ishte një ngjarje e veçantë për qytetin parizian. Jo pse ajo tablo, për nga arti i krijimit, ishte e përafërt me një Tician, Rafaelo, Rubens apo Rembrand, por sepse ajo shihej tashmë, pas zbulimit sensacional, si një pikturë emblematike. Tabloja sikur kishte dalë nga varri dhe të gjithë nxitonin ta shihnin këtë specie të çuditshme të fshehur prej kaq kohësh. Në fakt, në librat biografikë për Kurbenë, flitej për ekzistencën e një tabloje të tillë. Madje flitej dhe në një libër që i kushtohej sensualizmit, por askush nuk dinte konkretisht diçka të saktë për të. Madje disa thonin se ishte thjesht një legjendë që përcillej herë pas here ndër kritikët e pikturës, por që askush nuk dinte gjë realisht. Ja pse zbulimi i saj papritur ishte mjaft i zhurmshëm. Tabloja tashmë i ishte dhuruar shtetit si shkëmbim i një çështje financiare e trashëgimie nga gruaja e psikanalistit të famshëm Zhak Lakan. Ishte e shoqja, Silvia Bataj, e cila e kishte patur ende në shtëpinë e saj gjer ditën që do të vdiste. Jo pak njerëz pyesnin tani se si kishte mundësi që çifti Lakan ta mbante të fshehtë një tablo të tillë, edhe pse thonin se ishte pronë e tyre? Në fakt Lakanët e kishin fshehur këtë tablo jo në apartamentin e tyre parizian, por në shtëpinë e tyre në një fshat afro 100 km larg Parisit. Madje për tablonë vetëm një rreth i vogël miqsh kishte dijeni. Ndër ta ishte dhe Pikaso me gruan e tij. Atë ditë që ai ishte gjendur përballë asaj tabloje ishte mahnitur. - Ç’mrekulli! - kishte shpërthyer befas mjeshtri i madh.
Te Lakanët, tabloja nuk ishte e varur në mur si gjithë tablotë e tjera. Ajo ishte e fshehur prapa një tabloje që kishte pikturuar miku i tyre Andre Mason, i cili kishte pikturuar të njëjtat linja të figurës së Kurbesë, por vetëm në linja të holla, duke shmangur kështu lakuriqësinë flagrante në ngjyra vaji.
Ada ishte habitur që po zbulonte diçka të re nga Kurbe, diçka që nuk e kishte ditur më parë. Në shkollën e arteve ata e kishin studjuar Kurbenë si një piktor realist. Madje profesori e cilësonte si një nga piktorët e Komunës së Parisit. Tablotë e tij ishin gjithnjë peizazhe dhe portrete. Asnjëherë ndonjë nudo. Ndërsa tani, Kurbe, Komisari i Arteve të Komunës së Parisit, i shfaqej krejt tjetër, një piktor tepër sensual. Madje thelbi i pikturës së tij ishte sensualiteti femëror. Ajo qeshi me idenë që kishin patur në shkollë mbi këtë piktor kaq të magjishëm. Po si mund ti prezantonin atëherë nudot e famshme të Kurbesë, kur piktorët shqiptarë futeshin në burg për një nudo? A nuk ishte nudo një sakrilegj i vërtetë? Dy femrat në shtrat të tablosë së Kurbesë do të ishin padyshim herezia më e madhe në një shkollë arti, në një shtet ateist e totalitar si Shqipëria.



*  *  *



Në orën 10 të mëngjesit ajo zbriti shkallët me një frymë. Harroi që nuk ishte krehur mirë dhe si zakonisht futi gishtërinjtë dhe pëllëmbën e saj nëpër flokë, një herë majtas dhe pastaj djathtas, si për ti shtruar. Nga qielli rëndonte një gri e dendur, por nuk dukej se do të binte shi. I pëlqente atmosfera e kësaj dite, sikur grija ta pështillte gjer në intimitetin e trupit të saj. Nxitoi nga Châtelait, zbriti poshtë drejt Pont Neuf, pastaj në Pont des Arts dhe ja te u gjënd pranë muzeut te famshëm Musée d’Orsay, i cili dikur kishte qënë stacioni i trenave që niseshin drejt jugut, drejt Bordeaux dhe që një arkitekt i talentuar nga vitet 60-të e kishte transformuar në një muze arti. Shumë shpejt ai do të bëhej një nga muzeumet më të bukura dhe më të pasura të Evropës, veçanërisht për pikturën impresioniste dhe post-impresioniste.
Te hyrja kishte ende shumë turistë që prisnin të hynin. Në fillim mendoi se tabloja e Kurbesë duhej të ishte në sallat poshtë, diku nga e majta, dhe mori menjëherë andej. Atje, konservatori i muzeut organizonte herë pas here ekspozita tematike ose me një autor. Pasi vëzhgoi me shpejtësi sallën e parë, vazhdoi në të dytën dhe më pas në të tretën. Atëherë u kujtua të pyeste një nga personat e muzeut që ishin në secilën nga sallat. Gruaja me uniformë i u përgjigj me një buzëqeshje të këndshme, duke e kuptuar se përse e kërkonte Kurbenë.
- E keni në hyrje të muzeut, në krahun e djathtë…në sallonin e vogël, - i tha gruaja e muzeut.
Ada përshkoi hollin me kubenë e bukur gjithë dritë dhe në cep të hollit, vuri re një shigjetë të vogël ku shkruhej: “Origjina e Botës”. “E gjeta më së fundi”, pëshpëriti ajo me vete dhe hyri menjëherë. Mendoi se do të ishte një sallë e madhe, por jo. Ajo u gjënd në një sallë tepër të vogël dhe intime, në gjysmë errësirë, ku ishte vetëm tabloja Origjina e Botës dhe në krah një fotografi e Kurbesë si dhe një shënim i konservatorit për historinë e tablosë. Tabloja nuk ishte e madhe. Një dritë e verdhë binte mbi të. Një grup i vogël turistësh që flisnin gjermanisht ishin duke e kundruar me kureshtje. Diçka thanë në gjuhën e tyre, qeshën, dikush nga gratë ngriti supet në mënyrë lozonjare dhe ata u larguan, duke kthyer kokat për herë të fundit. Tani ajo mbeti vetëm. Vetëm për vetëm me atë tablo mitike. Ishte trupi i shtrirë i një femre të kolme, me këmbët gjysmë të hapura, ku sipër gjunjëve, tabloja ishte e prerë. Po kështu, në pjesën e sipërme tabloja ishte prerë fill pas dy gjinjve, sikur autori të mos kishte dashur të tregonte se cila ishte ajo femër që kishte pozuar për të.
Ajo nuk e ndjeu se kishte kohë që ishte gozhduar e tëra pas asaj tabloje aq të gjallë dhe realiste, në ngjyra të ngrohta, kafe, e verdhë, okër... Papritur, ndjeu hapa dhe ajo ktheu kokën. Ishte një vizitor që hyri dhe po i afrohej tablosë. Ajo ndjeu afërsinë e tjetrit, por megjithatë nuk deshi të shkëputej. Diçka e pakuptueshme dhe enigmatike e mbante të lidhur pas saj. Vazhdoi të shikonte atë botë ngjyrash që e kishin bërë atë pjesë trupore aq të ngrohtë dhe humane. Tjetri lëvizi sërrish dhe ajo ktheu kokën nga ai. Sytë e tyre u kryqëzuan për një çast të shkurtër. Ai buzëqeshi. Ishte një buzëqeshje e çiltërt dhe pa të keq.
- Interesante, apo jo?! - tha gati me gjysmë zëri njeriu, që me sa dukej ishte një parizian, jo një turist. Ndoshta dhe ai kishte dëgjuar për tablonë dhe ashtu si ajo kishte ardhur për ta parë.
- Padyshim…- i u përgjigj ajo dhe vështrimet e tyre u pikëtakuan sërrish.
Ajo vuri re se edhe pse ishin para një tabloje të tillë, ku ai dhe ajo ishin përballë organit seksual të femrës, përsëri midis tyre nuk kishte asnjë ndjesi tjetër përveç joshjes ndaj së bukurës, ngjyrës, përmes penelit të piktorit. Dukej sikur dallimi midis asaj si femër dhe atij si mashkull ishte zhdukur, sikur para tablosë të ishte një publik asnjanës. Thjesht një publik. Ajo u tërhoq disi për ta vëzhguar përsëri, në një distancë tjetër. Tashmë përpara kishte tablonë dhe shpatullat e atij të panjohuri, i cili përpiqej të rregullonte syzet për të parë diçka më mirë. Kush vallë të kishte qënë ajo femër? Përse kjo tablo kishte qëndruar e fshehur për gati një shekull? E habitshme! Ishte një lakuriqësi sa intime aq dhe jo intime, duke marrë dimensione të tjera, pra një trup që nuk i përkiste thjesht një femre apo një kategorie femrash të një periudhe apo epoke të caktuar. Ajo ishte kthyer në simbolin e një femre të çliruar, të lëshuar, në gjëndje të lirë dhe pa peshë. Ajo tablo kishte diçka nga të gjitha femrat e botës dhe nga të gjitha kohërat, në të cilat ato kishin jetuar. Pra, kishte diçka mbarënjerëzore.
“Kush vallë e kishte quajtur Origjina e Botës”? - mendoi ajo. Piktori?... Apo tregtarët e pikturave, në mos studjuesit, siç ndodhte jo rrallë me veprat e artistëve të mëdhenj. Papritur u dëgjua zhurmë njerëzish dhe një grup turistësh bashkë me një gidë u futën në sallonin e vogël. Ajo u rrethua nga turma dhe ndjeu një lloj revolte që këta njerëz që po vinin, në një mënyrë të zhurmëshme dhe të dhunëshme, po e largonin nga ajo botë e këndshme meditimi dhe kundrimi të një prej pamjeve më të çuditshme që kishte parë ndonjëherë në artet figurative. Jo se nuk kishte parë një seks femëror, pasi herë pas here ndonjë film X, në mënyrë të rastësishme shfaqej për disa sekonda në ekranin e televizorit të shtëpisë, por sepse këtu, seksi femëror ishte ngritur në një shkallë superiore arti. Njeriu që shoqëronte grupin e turistëve filloi të fliste spanjisht. Burri që kishte në krah, me të cilin kishte shkëmbyer veçse një fjalë, ktheu kokën drejt saj, me një vështrim sikur ti thoshte se “mjerisht”, duhej të duronin këtë turmë që ishte vërsulur me zhurmë e kërshëri drejtOrigjinës së Botës. Ajo qeshi duke i tundur kokën. Salla ishte mbushur dhe pas një çasti, kur pa që dhe të tjerë po afroheshin nga hyrja, vendosi të dalë. Jo, Origjina e Botës kishte nevojë ta kundroje në qetësi, mundësisht në vetmi dhe të humbisje në të.
Kur doli, ajo ishte si e hutuar dhe po qëndronte pa ditur se çdo të bënte. Imazhin e tablosë e kishte ende para syve.
- Duhet ardhur një ditë tjetër, - tha shkarazi i panjohuri i këndshëm.
Ktheu kokën. Ai e përshendeti duke qeshur.
- Ashtu është! - i u përgjigj ajo me një buzëqeshje të lehtë.
Tjetri tashmë po largohej.
Ada ktheu dhe njëherë kokën nga hyrja, ku shkruhej “Origjina e Botës” dhe kur pa se njerëzit jo vetëm që nuk dilnin, por të tjerë tentonin të hynin, vendosi të largohej. Por para se të dilte u kthye në librarinë e muzeut, duke e ditur se në çdo ekspozim, muzeu vinte në shitje ndonjë botim në lidhje me piktorin apo temën e pikturës.
- Ju lutem, çfarë ka ndonjë botim rreth Origjinës së Botës? - pyeti ajo libraren.
Gruaja ngriti supet dhe qeshi.
- Mjerisht asgjë. Eshte tepër herët. Kjo tablo sapo ka hyrë në fondin e muzeut.
Ajo e falenderoi dhe pak më tej në raftet e librave të ekspozuara në mënyrë lluksoze filloi të shihte librat e autorëve të ndryshëm që ishin paraqitur më parë në Musée d’Orsay. Kërkoi rreth Kurbesë dhe gjeti një botim rreth jetës së tij, që sapo ishte botuar: Gustave Courbet – un peintre en liberté[1].



* * *


Kur doli në rrugë, e ndjeu veten krejt të lehtë. Këmbët e saj sikur shkelnin në ajër, sikur trupi e kishte humbur krejtësisht ndjesinë e peshës, rëndesës. Ndjehej si diçka prej fryme, prej ere, si një qënie jo tokësore, por kozmike. E habitshme kjo ndjesi e lehtësisë që njeriu e ndjen rrallë gjatë jetës së tij.  Tashmë nuk nxitonte. Rrugës turistët ecnin duke kthyer kokat sa majtas-djathtas për të vështruar herë nga “Rive Gauche”, siç i thonin francezët bregut të majtë të Senës dhe herë nga “Rive Droite”, apo krahut të djathtë ku ngrihej madhështore ndërtesa e vjetër e muzeut të Luvrit. Te cepi i urës dikush punonte një peizazh. Ajo e dinte se ai djalosh i mbështellë me një xhup të vjetër ishte një shqiptar. Dikush i a kishte treguar një ditë, por nuk ishin takuar. As ai nuk e njihte. Nga larg, peizazhet pariziane dukeshin të bukur. Dhe një tjetër shqiptar ekspozonte pikturat e tij buzë ndërtesave të vjetra, ngjitur me hyrjen e shtëpisë së balerinit të famshëm Nurejev. Balerini rus, kishte kohë që kishte vdekur nga sida.
Sipër urës ajo ndjeu erën e lumit ta mbështillte ëmbël dhe ta pushtonte. E kuptoi se këtë gjëndje e kishte si pasojë e atij pikëtakimi me tablonë e Kurbesë, me Origjinën e Botës. Jo pse ishte thjesht një seks femëror, por sepse në asnjë fotografi, apo pikturë tjetër, të vjetër apo të re, në afreskat antike, në ato moderne apo post-moderne, ajo nuk kishte ndjerë një paqe të tillë, një ngjizje kaq të natyrshme dhe të njëhershme të thelbit njerëzor.



*  * *


Ata u takuan të nesërmen në kafenenë Flore të Saint-Germain de Près, në taracën buzë trotuarit.
- Sikur të takohemi në Saint-Germain? - i kishte thënë ajo në telefon.
- Pse jo…Atëherë e lëmë në kafenenë “Flore”! - i ishte përgjigjur gazetari.
Ishte një burrë rreth të pesëdhjetave, i cili që prej dhjetë vjetësh kishte rubrikën e kulturës dhe të artit në Journal du Dimanche.
- Tonet e fotografive të kuqe të krijojnë përshtypjen e një jete të nëndheshme mbështjellë me një mister, - i tha ai.
- Eshtë padyshim e kaluara totalitare që vjen dhe përplaset te unë para se të shkrep aparatin, e kuqja e gjakut dhe e kohës staliniste, - qeshi ajo…
- Keni të drejtë, një lloj «undergraund»-i.
- Për mua, trupi femëror është si të thuash «une masse de chair où demeure l’âme»[2]… Në artin bashkëkohor sot ka shumë imazhe që funksionojnë në territorin e imazheve të shëmtuara dhe në boshllëkun ekzistencial. Kriteri i të bukurës praktikisht është braktisur dhe i është lënë fotografisë së modës, si të donin ta dënonin atë.
Ai qeshi me refleksionin e saj dhe tundi kokën.
- Vihet re se trupat tuaja janë pa kokë… janë buste me gojë të hapura dhe gjinj kubistë, shtrirë në dysheme, pa pozuar, pa u fshehur, që nganjëherë kafshojnë një mollë apo përmbyten nga drita…Ju bëni fotografi të mrekullueshme.
- Ashtu? - e pa ajo drejt e në sy, si të donte të zbulonte nëse ai e thoshte sinqerisht, apo ishte thjesht një kompliment.
- Portreti nuk më tërheq dhe aq. Unë kërkoj diçka përtej tij. Portreti është objekti më i fotografuar në kohën moderne, madje dhe nga njerëzit e thjeshtë, fotografitë familjare…Ajo që më intrigon është spiritualiteti që lind rreth trupave…unë vij rreth tyre me aparat në dorë sikur ti shoh për herë të parë…
Ata qëndruan rreth dy orë në tavolinën e taracës së asaj kafeneje, ku lumi njerëzor u kalonte përpara. Ajo i tregoi jetën e saj, adoleshencën, dashurinë për pikturën, trishtin e madh të jetës në diktaturë, jetën e mjeruar të nënës, që e vetme i u desh të luftonte për të jetuar. Kur dolën nga kafeneja ata u ndeshën me një gështenjapjekës që qëndronte anash trotuarit. Ishte një indian, nga ata njerëz që asaj i pëlqenin shumë për qetësinë që kishin në portretet e tyre. «Ç’mrekulli», - thoshte gjithnjë ajo. - Të jesh kaq i paqtë? E pabesueshme… Ajo ishte e bindur se gjithçka e tillë vinte nga besimi që kishin, nga ajo kulturë tolerante e ngjizur me induizmin. Me sa dukej ata ishin të bindur për përkohshmërinë e kësaj udhe tokësore dhe se ajo që kishte rëndësi ishte udhëtimi tjetër, ai në botën e përtejme. Ata si të thuash përgatisnin durimin për udhëtimin e madh.
- Sa të lumtur që janë! - i tha ajo kur dalloi se ai e kishte pikasur vështrimin e çuditshëm të saj drejt indianit.
- Kush?
- Indianët. Endërroj të jem si ata.
- Nuk do ta besoja?!
- Ti mund të qeshësh, por të paktën s’do të vuaja. Ata nuk e njohin ankthin apo frikën e vdekjes… A marrim gështenja?
Dhe pa pritur përgjigjen e tij, ajo u afrua drejt indianit që merrej me pjekjen e gështenjave. I zgjati paratë dhe mori një grusht gështenjash. Duke vazhduar, ajo i zgjati gazetarit gështenjat e ngrohta dhe vazhdoi të tregonte.
- Para ca ditësh isha me mikun tim, i cili është ambasador dhe me një shkrimtar që e dua shumë : Jacques Lacarrière. Në fakt ai është një poet, apo më mirë një filozof, pasi dhjetra vjet me rradhë është marrë me mitet e lashtë dhe filozofinë e grekërve. Ai na tregoi një histori të çuditshme me një shitës gështenjash, një grek. Greku shiste gështenja në sheshin e Moulin Rouge, por në kohën e luftës italo-greke, në vitin 1940, ishte kthyer në shtëpi, në një fshat të Greqisë. Atë verë dhe u martua.
- E habitshme… nga Pigalle në një fshat të humbur të Greqisë, - qeshi ai.
- Mjerisht ai nuk do të kthehej më meqë shpërtheu lufta. Atëhere atë e mobilizuan menjëherë dhe ai nuk mundi të merrte udhën e Francës, siç dhe kishte vendosur të udhëtonte bashkë me gruan e re. Regjimenti i tij luftoi në tokat e jugut të Shqipërisë, ku ishin trupat italiane dhe aty u plagos rëndë në kokë.
- Po ç’ne në Shqipëri, - pyeti ai, pa arritur ta kuptonte këtë luftë të italianëve dhe grekëve.
- Ç’donin ushtarët grekë në tokën shqiptare për të luftuar me italianët.
- Sepse Shqipëria në atë kohë ishte pushtuar nga ushtria e Musolinit… Pas betejës, kur regjimenti ishte kthyer në llogoren e tij dhe nuk e kishin gjetur, të gjithë kujtuan se ai ishte vrarë.
Gjatë luftës, për dy vjet, ai nuk u duk më në fshatin e tij. Familja e quajti të vrarë, po kështu dhe gruaja e tij. Por greku në fakt nuk kishte vdekur. Një shqiptar e kishte marrë dhe e kishte mjekuar në shtëpinë e tij. Më pas kufiri ishte bllokuar. Vendin e fashistëve italianë e zunë nazistët gjermanë. Një ditë ai u kthye. Por kthimi i tij do të ishte një dramë e vërtetë. Gruan e gjeti në fshat me fëmijë. Pasi kishte pritur dhe i kishin thënë se ishte vrarë, ajo e kishte qarë dhe një vit më pas familja e kishte martuar me një tjetër… Atëhere greku vendosi të largohej njëherë e përgjithmonë. Por në vend që të vinte në Moulin Rouge, ai mori udhën dhe u nis për në manastirin e malit Athos. U mbyll atje përgjithmonë.


* * *


Kur u kthye në shtëpi, ndër mesazhet e shumta ajo gjeti dhe mesazhin e Zanës nga Tirana. Ajo i kishte dërguar disa fotografi të skanuara nga albumi i Marubit, që sapo ishte botuar në Tiranë, ku ishte dhe një fotografi e çuditshme. Në fakt, kur kishin folur në telefon para një jave dhe Zana i kishte thënë se kishte dhe fotografinë e një malësoreje shqiptare me gjinjtë jashtë, ajo ishte befasuar.
- Si ka mundësi? - i kishte thënë ajo.
- Të njëjtën pyetje bëra dhe unë, por është për tu habitur : Marubi e ka fotografuar në studjon e tij. Eshtë e para herë që shqiptarët shohin një pozë të tillë, aq më tepër që ajo është fotografuar në fundin e viteve 1860.
Ishte pikërisht e njëjta kohë kur Kurbe pikturonte Origjinën e Botës.
Ajo e hapi fotografinë në të gjithë ekranin e kompjuterit dhe filloi ta kundronte gojëhapur në gjysmë errësirë. Pamja ishte vërtetë befasuese, siç i kishte thënë dhe Zana. Ishte një grua anonime, për të cilën nuk dihej se kush kishte qënë, se ç’emër kishte. Jo, askush nuk e dinte si quhej kjo malësore e re, veshur me një jelek, apo gunë të zezë dhe të hapur përpara. Do parapëlqeja ta quaja Ajkuna, - mendoi ajo, - sepse si malësore që është, ajo i ngjan asaj pinjolleje të largët të një race të veçantë që vjen nga thellësia e shekujve, duke na kujtuar epikën legjendare të Mujit dhe Halilit. Në fakt, këngët epike këndonin për gjinjtë e nënave, por rrallë e shihin gjoksin si diçka erotike e ndjellëse. Vallë ç’kishte dashur të tregonte kjo “Madonë” malësore në këtë fotografi, duke zbuluar gjinjtë përballë « dhomës së errët » të aparatit fotografik të Pjetër Marubit? Ajo ishte e ndryshme nga Shqiptarja e piktorit Kamij Koro, apo «Janica shqiptare» e gazetës franceze Le Petit Journal, që e cilësonte atë malësore «Zhan d’Arka shqiptare».
Për një çast mbylli sytë. U përpoq të imagjinonte atë grua kur ajo ishte shfaqur në studion e fotografit. Me siguri që kishte shkuar bashkë me burrin e saj, të cilin nuk e njohim dhe as e shohim, pasi ai është mbrapa aparatit, jashtë kuadrit dhe padyshim me armën e tij, siç ishin malësorët shqiptarë, të cilët në atë kohë zbrisnin në Shkodër. Padyshim, gruaja vështronte drejt aparatit, serioze dhe në një mënyrë të vetëndjeshme. Vështronte përballë mjeshtrit dhe dritës çuditëbërëse që pas një çasti do ti verbonte sytë. Pjetër Marubit, ndoshta nuk i kishte ndodhur deri atë çast që një malësore të donte të shfaqte gjinjtë para aparatit. Ndoshta kjo nuk do të ndodhte më, edhe pse gratë e veriut mund të laheshin në ujrat e ftohta e të kaltra të Cemit, Valbonës apo Shalës, me gjinjtë dhe shtatin e zbuluar. Me sa dukej ajo i kishte zbuluar gjinjtë pikërisht në çastin kur ishte ulur në karriken e mjeshtrit, në sfondin e asaj perdeje të madhe, nderur apo ngjitur në mur, që ishte dekori i përditshëm. Gjithçka dukej se kishte ndodhur në mënyrë të pafjaltë, si diçka krejt e zakonshme, natyrshëm : një ulje e këmishës që thithat e kërcyera të dukeshin qartë, si të ishin të shenjta. Sigurisht një foto-kujtim, siç ndodhte me malësorët që zbrisnin në Shkodër për të bërë një kujtim të jetës së tyre, dhe vetëm një. Dhe çuditërisht, në atë fotografi, gjinjtë ishin pjesa më e ekspozuar e asaj që shfaqej para aparatit, pjesa më me dritë. Edhe pse sensuale, në një kuptim tjetër, dukej se gruaja malësore kërkonte të vlerësonte diçka parësore për ekzistencën e saj, atë që kishte të bënte me semantikën e femrës-nënë, e gjinjve mitikë nga ku buronte jeta. Të ngjante se pikërisht në atë çast, kur Marubi bëhej gati të shkrepte aparatin, ajo kërkonte të dëshmonte për një tjetër vlerë : atë të burimit të jetës dhe të mëkimit.
Për një çast ajo u mbështet në karrike dhe mbylli sytë. Ajo që e habiste më shumë ishte koncepti i asaj gruaje mbi nuditetin, i cili padyshim ndryshonte katërcipërisht me atë që ekzistonte në të njëjtën kohë në zemër të Evropës, në Paris. Pikërisht në këtë kohë, kur Ajkuna shqiptare pozonte me gjinjtë jashtë, kartolinat erotike ishin në modë në botën pariziane. Nadar, Belok, Dyrië dhe të tjerë fotografonin prostitutat e «Pigalle» dhe të «Moulin Rouge» për epshet e një bote libertine. Por nëse këto kartolina shkaktonin veç joshje e trazira seksuale, fotografia e Pjetër Marubit nënvizonte diçka më të qënësishme për botën e maleve shqiptare, ku femrat jetonin ende me historitë e zanave : sensualitetin e natyrës së virgjër e të paprekur nga mondaniteti.
Ada u kujtua se duhej të dërgonte disa nga fotografitë e zgjedhura për revistënBlack+White. «Do t’ju a dërgoj të hënën», u kishte thënë ajo. Dhe ja, e hëna kishte kaluar. Po kështu dhe e marta. Megjithatë seleksionimi ishte bërë dhe mjaftonte që fotografitë t’i fuste në zarf. I hapi për të fundit herë dhe filloi t’i rishikonte. Trupa pa koka, në një gjëndje ku lexohej ekspresiviteti i tyre. Trupa të shqetësuar. A nuk i kishte thënë gazetarit të Journal du Dimache se “sensualiteti dhe erotizmi janë parametra të rëndësishëm të jetës sonë » ? “
“Ata kanë qënë gjithnjë të tillë, në të gjitha kohët”, mendoi ajo. Dhe do të jenë…”
Nudo… Përse njerëzimi, për shekuj me rradhë ishte tërhequr kaq fort pas nudos? Vallë ishte diçka e brendëshme, biologjike, apo diçka tjetër, misterioze dhe metafizike, që nuk mund ta deshifroje? Çfarë atëherë?
Një vit më parë, me Fredin, udhëtonin me një autobuz turistësh në një skaj të Madagaskarit, në një udhë të pafund pylli, të rrethuar me pemët e larta e gjigande të një fruti ekzotik qê quhet mango. Kur ja, papritur, diku në hyrje të një fshati, para një kasolle, në oborrin e saj, një malgashe e re lahej nudo me ujët e një legeni plastik që kishte vënë te këmbët. Në prag të kasolles fëmija e saj kafshonte në paqe një mango. Padyshim ishte një pamje e habitshme dhe Ada kishte dashur të nxirrte aparatin ta fotografonte atë krijesë metise, me një lëkurë të shkëlqyer dhe ujët me shkumë që i rridhte mbi gjinj dhe binte pastaj në tokë. Atë çast kishte dashur ta ndalonte autobuzin, të bënte atë foto që kurrë s’do ta gjente ndoshta ndonjëherë, por autobuzi vazhdoi dhe aparati i kishte mbetur në dorë, pa u shkrepur. Sidoqoftë, ajo e vështroi gjatë atë trup nudo që lahej në paqe, gjersa figura e saj u zvogëlua dhe humbi tërësisht. Ishte padyshim një pamje e veçantë, jo thjesht për ekzotizmin që përmbante në vetete, por për femrën në origjinën e vet, në bukurinë natyrore të trupit, pa artifis, pa makiazh, pa fshehje, apo dukje të qëllimta. Sa kohë e ndante këtë figurë nga Eva në krijimin e botës?...
Imazhi i malgashes ishte fashitur prej kohësh, ndërkohë që ajo mendonte se çfarë duhej të ishte ajo që e rikthente gjithnjë njeriun drejt origjinës së tij, drejt krijimit? Drejt asaj që ishte dhe thelbi, epiqendra e ngjizjes së tij njerëzore: seksi femëror. Ç’të ishte vallë? Ajo e dinte se tekstet filozofike ishin të panumurta. Po kështu dhe ato psikanaliste, frojdiste, post-frojdiste, apo të shkollës së Zhak Lakan, i cili do të paguante shumë për ta patur tablonëOrigjina e Botës në rezidencën e tij jashtë Parisit. Në fakt, njeriu ishte përpjekur ta thoshte këtë lloj ndjesie përmes imazhit, ngjyrës, linjës, shembëllimit artistik, që nga pikturat që sot gjënden në shpellat e Lascaux, apo shpella ende më të vjetra e primitive. Ishte “homo eroticus”, ajo figurë që aviatorët e kishin parë nga lartësitë e mëdha, të skicuar me gurë në një nga rrafshnaltat e Amerikës së Jugut. Një figurë e tillë me përmasa gjigande që mund të shihej vetëm nga larg, nga një hapësirë qiellore. Kush vallë ta kishte vizatuar atë nudo me seksin tejet të dukshëm? Me siguri, njerëzit primitivë të kësaj toke dhe jo banorë të kozmosit, mendonte ajo. Asaj i kishte bërë gjithnjë përshtypje tabloja e një virgjëreshë të piktorit Van Ejk, La Vierge. Ishte padyshim një nga më të bukurat dhe më elegantet e pikturës flamande, pikturuar në vitin 1426, ku dukej pubisi i pikturuar gjer në detajin e pushit leshtor. Në Strasburg, në Muzeun e Arteve të Bukura, ajo kishte parë një tjetër tablo flamande, këtë rradhë të pikturuar nga Memling, në vitin 1480. Përsëri një nudo në këmbë, një femër e praruar me pubisin e saj të dukshëm, të lëmuar, jo leshtor. Brugel, ati, kishte guxuar të pikturonte dhe ai një seks normal në një nudo, të quajtur Luxure, edhe pse e dinte se në atë kohë mund ta paguante shtrenjtë, me jetën e tij. Kisha atëherë vigjëlonte kundër artistëve “heretikë”…
Në fakt, vizioni për nudon dhe seksin, ndryshonte nëpër shekuj të ndryshëm. Koha e Romës njihej si një epokë ç’thurjeje, ashtu siç njihej dhe Venecia e kohës së Kazanovës, e mbushur me orgjira. Figurat babilonase, hitite, sumeriane, kretase apo egjiptiane, nuditetin e kishin të pranishëm në veprat e tyre pikturale. Gruaja greke më vonë i hiqte qimet nga pubisi i saj, që të dukej sa më e pastër. Kështu shfaqej hyjnia e Afërditës. Të tjerë zhvillonin kultin e seksit mashkullor. Një vit më parë Ada kishte shkuar në Izrael të takonte një miken e saj tiranase, por me origjinë hebre, i cila ishte kthyer para disa vitesh në Tel-Aviv të jetonte tashmë në vendin e Abrahamit. Ajo kishte parë atje një tempull të madh, një nudo të bronztë, ku penisi i atij mashkulli ishte në përmasa të mëdha, gjigande. Ishin kultet e vjetra të “Phallus”-it, penisit, që ndesheshin në të gjithë pellgun e Mesdheut. Asaj i kujtohej gjithnjë ajo ditë kur papritur po pastronte shtëpinë, në një nga sirtaret e të vëllait, kishte gjetur një figurinë terrakote të veçantë. Në fillim nuk e kuptoi, por kur filloi ta vëzhgonte mirë e pa se ishte një njeri me një penis të stërmadh, të ngritur, gjatësia e të cilit e kapërcente gjatësinë e këmbës së tij. Ishte e habitshme… Si në një afresk të kohës së Pompeut, ku ajo kishte pikasur një legjionar që e mbante penisin e tij të stërmadh si një peshore. Vetëm atëherë e kuptoi se përse, sa herë mbyllej ato ditë në dhomë, Berti me shokët e tij, ia shkrepnin të qeshurave. Sigurisht qeshnin me terrakotën. Në fakt, atë figurinë në miniaturë i a kishte sjellë një shoku i tij i Kinostudios, një operator që kishte qënë në Efes me ansamblin e valleve të Tiranës. Me sa dukej ai e kishte blerë në pazarin e Efesit. Pas epokës së Antikitetit, më vonë kulti i “Phallus” do të shuhej dhe do të binte në errësirë. Banorët e mijëvjeçarit të parë nuk do t'i përgjëroheshin më atij kulti të pjellorisë. Festat dioniziake do të harroheshin dhe tempujt e mëdhenj do të rrënoheshin. Koha e kryqëzatave ishte koha e besnikërisë martesore, besnikëria e gruas ndaj burrit dhe anasjelltas, megjithëse çuditërisht ishin shfaqur në skenë dhe disa mbathje të hekurta, si për gruan ashtu dhe për burrin, pra, që të mos e lejonin as njërin e as tjetrin që të kryenin marrëdhënie seksuale ilegjitime, jashtë martese.  Madje kryqtari që nisej për të çliruar varrin e shenjtë të Krishtit, pasi e kyçte mbathjen e hekurt te gruas së tij, çelësin mitik e merrte me vete, edhe pse mund të kthehej pas një, dy apo tre vjetësh, apo kurrë. Besnikëria ishte e siguruar… (etj,etj, ne vazhdim. L. R.)
[1] Një piktor në liri.
[2] Një masë mishi ku qëndron shpirti.


Popular posts from this blog

ANALIZË ESTETIKE E LAHUTËS SË MALCIS TË GJERGJ FISHTËS

Xhelal Zejneli


Ka të tillë që Fishtën e kanë cilësuar si figurën më të madhe dhe më të fuqishme të letërsisë shqiptare (shqipe) të gjysmës së parë të shekullit XX. Studiuesit si EqremÇabej, Benedikt Dema, Françesko Ercole, Maksimilian Lamberci, Zef Skiroi, Ernest Koliqi, Georg Shtadmyleri, Zef V. Nekaj, Xhuzepe Gradilone, Ignjac Zamputi, Tonin Çobani, Aurel Plasari etj. janë marrë me krijimtarinë letrare të Gjergj Fishtës në periudha të ndryshme: para Luftës së Dytë Botërore, pjesërisht gjatë luftës, pas luftës, d.m.th. në vitet 1945-91, si dhe në periudhën e pluralizmit politik. Siç dihet, në vitet 1945-90, krijimtaria letrare e Fishtës në Shqipërinë moniste nuk ka qenë lëndë studimi e kritikës letrare shqiptare. Në periudhën në fjalë, vepra e Fishtës është studiuar në mënyrë të njëanshme dhe me kritere jashtëletrare dhe joartistike.
Me krijimtarinë e Fishtës janë marrë studiues shqiptarë, por edhe studiues të huaj, sidomos italianë, austriakë dhe gjermanë. Sipas studiuesve të sipërthë…

Petro Marko dhe Heminguej, nga dy botë të kundërta

Virion Graçi
Tekstet romanore të Petro Markos, i janë nënshtruar diktatit të ashpër redaksional, për pasojë janë tjetërsuar. Kanë ndërhyrë në titujt, duke i rekomanduar lexuesit konotacione të tjera ideo-emocionale, ndryshe nga konceptimi autorial; kanë dërguar në brumatricet e letrës libra të porsabotuar; kanë ndërhyrë në brendinë e veprës duke tjetërsuar personazhe protagonistë duke shfytyruar natyrën e marrdhënieve midis tyre

Për shkak të skualifikimit politiko-policor të Petro Markos në periudhën e totalitaritzmit të shpallur, qëndrimi i kritikës zyrtare dhe institucioneve shtetërore të kulturës ndaj krijimtarisë së tij, në rastet më afirmative ka qenë i cunguar, minimalist; rëndom mbi autorin kanë mbizotëruar ato që Prof. A. Plasari, saktësisht i ka quajtur së fundmi burgjet e padeklaruar të P. Markos… P. Marko, pas traditës tepër modeste e modeleve rrëfimtare anakroniko-anemike të romanit shqip deri atëherë, vitalizoi rrëfimin epik, dëshmoi siguri artistike e mjeshtëri të lartë; ka…

FILOZOFIA E BUKURISË - Isuf Luzaj

Fragmente nga libri Filozofia e bukurisë
Bukuria është ajo e vërtetë që u pëlqen të gjithëve, pa pasur ata konceptin e së vërtetës logjike. Nga të gjitha magjitë, kjo është më e sinqertë: Gjykimi i shijes është i pavarur nga koncepti përkufizues i perfeksionit, sepse, kur një objekt deklarohet i pëlqyer, i bukur, me të gjitha endjet e ëndërrimit, kurrë s’është i qartë, i pastër, as i sigurt, pa asnjë përse! Shija fiton shumë kur bashkohet me estetikë, me intelekt aq më mirë, saqë pranohet nga të gjithë pa dhënë shpjegim, pa dhënë arsye, sepse s’ka rregulla, s’ka ligje që të përcaktojnë se çfarë është e bukura. Një këngë? Një pikturë? Një lule? Një flutur? Ç’është bukuria? Dhe përse është ashtu? Për ngjitje shpirtërore në sfera ekstaze, për lutje para altarit, përgjunjjeje namazi, që i flasin misterit gjithë popujt një gjuhë? Bukuria dhe sublimja vijnë në ujdi, janë mrekulli që vënë paqe midis perëndive.
Bukuria që frymëzon poetin ngjan të jetë përfaqësuese absolute e një koncepti të pakuf…