Skip to main content

Tetova News

Mongolë që vijnë e vdesin në Amerikë

Nga Faruk Myrtaj




Njëzetë vjet pa u parë, Lira, shoqe e viteve të gjimnazit, më telefonoi sërish. Nga Amerika.
"Të tërë, këtu ndjehen të barabartë përpara ligjit. Respektohen si njerëz..."
E dëgjoja qartë, s'kish pse ta ndërprisja, s'kish shkak të shtirej, arsye të thosh çfarë s'mendonte.
"Jo se kështu thuhet, as se kështu shkruhet, Të tillë ndjehen e sillen përditshëm..."
Në zërin e saj ndjej ngut për të përcjell siguri. "Absolutisht, më beso, këtu thonë vetëm çfarë mendojnë e çfarë besojnë, jo siç bënim aty..."
Ndjehej se s'pritej të lëshonte në ç'thoshte, por unë që e dëgjoja, duke pasur në kujtesën e syve imazhin e Lirës dikur, s'i kisha shprehur ndonjë rezervë dhe s'kisha ndërmend të dyshoja tek sa dëgjoja prej matanë oqeanit. Aq më pak ta kundërshtoja. S'kisha pse. Edhe sikur diçka ta dija pak më ndryshe, përse duhej t'ja prishja Lirës e ta trishtoja këtë bisedë aq gjatë të pritur e dëshiruar. Aq më tepër kur, siç e kisha bërë jetën time, e shihja njeriun e njerëzimin përherë të pakënaqur me ç'kishte, në kërkim të asaj që ende s'e kishte.
Si e shumta e lindorëve mendjengritur, po të mundja, do lutesha të mërgoja edhe unë për Amerikë, edhe pse e dija se ishin bërë shekuj prej kur ai truall i ish premtuar gjithë botës.
Lira e dinte, isha nxituar të mërgoja. Thjesht kalova kufirin e jugut. Vendin fqinj, tërë bota e besonte si qendër të qytetërimit të hershëm. Tekstet, brenda e jashtëshkollorë, në gjithë gjuhët e botës, pranonin se aty ish mbrujtur dikur majaja e Arteve të Bukura e Filozofisë, siç edhe thuhej se aty qenë ngritur shtyllat e Shtetit të Parë dhe po aty, në Sheshin e Athinës, qe harkuar kurora joshëse e Demokracisë fillestare. Mbase mu për këtë, nga që kish qenë dhe s'ish më, përkundrazi, ngaqë tashmë ai truall ndjehej mezi i përfillur tashmë edhe prej nesh, fqinjëve në nevojë ekzistenciale, vendasit e tij hera-herës silleshin ca si ashpër me ne, të mërguarit aty. Rrekesha ta shpjegoja këtë nervozizëm të tyre si pamundësi për të kërkuar një lloj ndjese ndaj ne bujtësve, për të qetësuar shpirtin e vetë. Jepesha ndaj besimit se pikërisht ngaqë ndjenin se e tepronin në ashpërsinë ndaj nesh, një pjesë e helenëve të sotëm gjithashtu mërgonin.
Më me fat se ne, edhe për të mërguar, mund të pajiseshin me vizë zyrtare dhe të merrnin avion për tu nisur si zotërinj për atje ku tashmë ishte Lira ime e gjimnazit. I pa qartë, në fillimet, pse edhe ata mërgonin, isha i bindur se helenët e sotëm duhej të ishin ndër më të trishtuarit emigrantë të botës: përveç pasurive që kishin dhe jetës që bënin, atyre u duhej të mërgonin edhe prej historisë. Krenarë, mbase, për lavdinë e shkuar e, megjithatë, të ardhmen, si gjithë ne të tjerët, u duhej ta kërkonin diku gjetkë. Duket se e shkuara me të ardhmen s'e kishin aq të lehtë harmoninë. Gjithnjë kishte një tjetërkund, dhe përherë shfaqej një gjetkë për njeriun.
Ia kisha përcjellë edhe Lirës këtë ndjesi trishtile, pa synuar të ndikoj në opinionin e saj. Mbase ajo s'kish ndodhur të njihte në Nju Jork ndonjë pasardhës të Demostenit mërguar! Qeshja në vehte, teksa mendoja këto dhe ajo vazhdonte të tregonte për Amerikën e saj: "Këtu...të gjithë njerëz...më dëgjon? Më beson ç'them, apo....!"
"Ç'është kjo me ty, Lira?! Përse mendon se s'të besoj në këto që më thua?!"
"Jo, por...këtu ndodhin ca gjëra që edhe një mendje e paanshme mund të mos i besoj dot, andaj them kështu. Një psikolog i njohur thotë se Amerika nuk është shtet. Amerika është një eksperiment i madh, thotë ai. Liria e fjalës deri në fund, por edhe e drejta për të mbajtur armë; mundësia për të bërë miliona dhe për të bërë lavdi nga hiçi, askund tjetër nuk...Por më lejo të shtoj edhe diçka, të lutem. Amerika ishte në luftë në Irak dhe Afganistan. E, megjithatë, dhjetëra mijëra irakenë e afganë mërgojnë në Amerikë..."
Në bisedat më parë, as atë ditë, s'ish ndjerë apo shfaqur diferencë mes ç'thosh ajo e ç'pranohej në heshtje tek unë. Thjesht se atje ku ndodhej Lira ishin ku e ku më mirë se në atdheun që unë dhe ajo kishim lënë pas, shumë më mirë se aty ku isha mërguar unë, dhe mbase shumë e shumë më mirë se në Irak e Afganistan apo gjetkë... Asnjë pse, apo sepse për ta nervozuar bisedën.
"E teproj, mbase, por ti më beson kur them se s'do doja tjetër në këtë jetë, veç babai të kish mundur ta shihte këtë vend..." Zëri iu njomë, pastaj humbi fare...
Mu fanit dhimbshëm, ia përfytyroja lotin për atin e saj, mërguar prej jetës vetëm disa orë para mbrëmjes së fundit të maturës. Si klasë, i shkuam për ta ngushëlluar. Ishim aq fluturakë, në vitet e asaj moshe. S'dinim ç'ish vdekja, s'dinim as të ngushëllonim. Ngaqë s'dinim si shkohej deri tek dashuria, them tani. Teksa u ndodha pranë saj, si përshëndoshje, s'do ta harroj tërë jetën, i pëshpërita pothuaj tek veshi: "Ti Lira nuk e di sa të duam ne..."
Më vështroi e ngrirë, si e llahtarisur. Mbase që përdora shumësin e fshehur "NE"...
Prej asaj dite nuk komunikuam me njeri tjetrin. Gjer pak ditë më parë, kur hyri në mes Amerika, si për të na pajtuar! Lira kish gjetur ngè e shkak të gjuante adresën dhe më telefonoi. Disa herë.
Provova të ofroja energji pozitive, ndonse s'isha unë që zura n'goje prindin e saj. Gati t'i kërkoja ndjesë, të tërhiqja argument, por s'arrita, s'dita ta bëja as këtë. I mbeti asaj ta nxirrte bisedën e zënë në kurth global.
"S'besoj të kem treguar për tri vëllezërit që, edhe ata, erdhën këtu, për fatin e tyre...
"Mbase...Po të më kujtosh ndonjë detaj..."
Të tre të shkurtër, trup-vegjël. S'di ç'sëmundje i kish lënë eshtërmbledhur, si në përrallat me Gishton. Në gjithçka tjetër normalë, të qeshur e të shkueshëm, edhe me ne, fqinjët. Dukja nuk ua lodhte sjelljen me të tjerët. Njeriu, individi, arrin të mësohet me veten që është. Kombet dhe shtet s'e kanë aq të lehtë ta pranojnë apo të përshtaten me ciklin e fatit. Së paku, jo aq kollaj, mund të thoshe, duke marrë me mend shkakun për emigrim të tri vëllezërve. Më ngjan se vinin nga Mongolia. Ka qenë superfuqi Mongolia dikur?"
"Perandori, jo superfuqi...!"
"Prej andej ishin tre vëllezërit..."
"Mongolia njihet si fuqi e madhe ushtarake, në historinë e vjetër, por ne e përfytyrojmë gjithnjë si vend blegtoral. Prej së shkuarës i mbajmë mend Chenghiz Khan dhe Ulan Bator. Ndodhur mes Kinës dhe Bashkimit Sovjetik, shekullin e shkuar e mbuloi uniformiteti i komunizmit, dhe historia dikur iu bë totalisht e harrueshme."
Teksa ndërhyra me këtë frazë si të tokmakosur, mu bë sikur u vendos sfondi i duhur për bisedë me subjekt perandorak. Gjithçka që mund të thuhej më pas, do ish lehtësisht e tolerueshme.
"Mbase ke të drejtë, por Tri Vëllezërit i kam parë me sy. Kishin dëgjuar për mjekësinë këtu dhe që në Amerikë nuk paragjykojnë, që të tre bashkë erdhën emigrantë. Nisën edhe shkollat, të tre shkëlqyer. Janë si ne, thosha, sidomos kur i pashë se si e pritën ardhjen e prindërve të tyre. Si ne silleshin. I ndiqja me sy, më pikonte makthi mos ndokush i bezdiste. Me më të voglin e tyre, Khan quhej, arrita të flas, si motër. Ishte në moshë me ne. Kjo, më lodh e më trishton, edhe tani...Po ç'tu bësh fateve të ndryshëm...
Jetonin bashkë, çdo gjë dukej se u ecte në të mbarë, por pas pak javësh dëgjova se prindërit nuk ndjeheshin mirë aty, nuk i mbante vendi. Khan më tregoi se ata luteshin për kthimin. Mbrëmë u dorëzuan, më tha një ditë. Mbase nuk kemi pse t'i mundojmë më tej. Pas vizitës tek mjeku pranuam ikjen e tyre...
Bëra ta qetësoj. Khan, tërë të moshuarit që vijnë nga Lindja, edhe për pak ditë, si vizitorë, ndjejnë një si trubullirë të menduari, mbase prej qëndrimit mbyllur. Tërë pleqve të botës, dheu i tyre u është qetësi e prehje. Mbase e kanë diçka për tu marrë, atje, sa për të mos u mërzitur si këtu! Amerika është e ëndrrave, por ëndrrat u shkojnë të rinjve, apo jo?!
Khan më dëgjoi mirësjellshëm, duke tundur kryet, pohues, por e dija se asnjë shpjegim nuk e mbushte dot boshllëkun që prindërit do linin...
T'i shihje ditën që ikën. Babai, nëna dhe tri djemtë me krahë e këmbë të shkurtra, por të qeshur. Dhe me lotë. Qanim edhe ne, që i vështronim nga ballkonet e dritaret, disa edhe prej pas perdeve, për të mos i lënduar. Unë dola t'i përcillja. Atë ditë, pleqtë mu dukën edhe më të dashur, fjalëpak, të dhimbshur.
"Mos më bëj edhe mua për të qarë në telefon," i thashë Lirës, nga ana tjetër e linjës. "Jeta kjo është, e drejtë dhe e pa drejtë për të gjithë, në mënyra të ndryshme. Me gëzime e trishtime, lindje e vdekje, ditë të bukura e ditë të trishta lotësh, për secilin. Edhe në Amerikë, si kudo, apo jo?!"
"Khan, më pas, donte të më fliste për ta. Donte doemos ta besoja se prindërit e tyre ishin më të mirët në botë: kurrë s'kërkuan gjë prej nesh... Edhe tani, atje larg, luten të na dërgojnë prej prodhimeve që mbjellin e kujdesin atje. Jetën e tyre e masin me tonën..."
Teksa ndiqja përshkrimin e Lirës, përfytyroja Dy Pleqtë dhe, më përpara akoma në kohë, Tri Djemtë, duke u nisur për Amerikë. Si mongolë, do jenë nisur me kuaj. Rrugëtimi mes rërave të Mongolisë së Brendshme para-perandorake dhe Shkretajës së Gobit, ishte e gjatë. Diku më tej, Tri Vëllezërve Gishto u është dashur të vazhdonin me deve beduinësh e, pasi duronin më gjatë se vetë devetë për ujë, provonin të përparonin më këmbë, ashtu gjysma gjysma, përmes dunave të rërës së verdhë, kalonin bri sinorëve hipotetikë të Tibetit të Hershëm, Tigrit dhe Eufratit të Persisë së Lashtë, lënë mënjanë Kopshtet e Varur të Babilonisë shndërruar në target prej Sadan Hyseinit fshehur në një gropë mitike, pastaj lënë pas kufijtë e lëvizshëm të Perandorisë Otomane ngatërruar me gjurmët e Kalifëve Arabë, ashtu gëzueshëm shkelin tërë kufijtë e hapur tashmë të ish-republikave të ish- Bashkimit Sovjetik dhe teksa arrijnë në brigjet e Azisë së Vogël, ia besojnë fatin ndonjë anije fantazmë liburne a dardane, gjer sa arrijnë në Gjibraltaret, ku marrin, me shkëmbim mallrash në natyrë, ndonjë avullore prej muzeve espanjollë.
Kudo e në çfardo mjetesh që përdorin, venë re se kuajt e devetë, trapet e varkat, janë zbukuruar me shenja mbretërore a perandorake a thua për t'i bërë të besojnë se fati që i pret s'ka si të mos jet i tillë. Teksa i zgjuajnë nga gjumi i thellë i lundrimeve të gjata, zbresin në brigjet e Amerikës, drojtur, mbase edhe ata besojnë, si Kolombi, se kanë arritur në Indi.
Përfytyrimi im nuk nginjet. Kthehet pas, duke shoqëruar Dy Pleqtë, që braktisën Amerikën e Djemve, disa muaj më të thinjur, nxitojnë për tu kthyer sërish për në Mongolinë e Vjetër, mbase diku në rrethinat e Ulan Batorit që, megjithë mjegullën e klithmave mbetur prej kalorësisë perandorake, i joshi sërish, mbase për herë të fundit, dy krijesat e tij, i ndau edhe nga djemtë.
"S'është lehtë ta mendosh atë vend perandori, kur sot zor se shërben si azil pleqsh," tha Lira.
"Botë e asokohe, Lira. As paqe, as kufij s'kish. Njerëzit kapërcenin malet, për të dalë kush-e-di-ku. Dikush sillte lajme prej përtej shkretëtirës e njerëzit niseshin për andej. Në Mongoli ka punë, lajmëronte ndokush. Pra, Mongolisë i duheshin ushtarë. Lufta, ishte e vetmja punë. S'kish luftra botërore, sic erdhi hera më pas, por luftrat lokale s'rreshtnin kurrë. Luftëtarët dhe luftrat, ashtu si jetët e vdekjet, emigronin. Askush s'fitonte dot përfundimisht. Këta çunat që më tregon ti, Lira, janë me fat që s'u lindën asokohe. Zor se do t'i merrte kush për ushtarë..."
"Oh, ata mërguan për tjetër gjë. Të thashë, të tre vazhdonin shkolla. Bënin plane për shkolla të tjera. Zyrat e emigracionit, ndërkohë ofronin punë sa më të përshtatshme dhe ata s'i bën bisht asnjë lloj pune. Krenarë, të dashur, me gjithçka të dhimbshur. Shkonin aq mirë me njeri tjetrin. Ah, t'i shihje ditëve të festave, o fundjavave, tek dilnin të tre. Do shkojmë të flasim në telefon me prindërit, më thoshte Khan, me gëzim. Ngjanin si fëmijë të vegjël..."
Lira, pa e kuptuar më ofronte krahët e gjerë të përfytyrimit. Tri Zogjtë vëllezër shkonin t'u dëgjonin zërin prindërve. Sigurisht e dinin, gjithë prindërit e botës moshohen një ditë; edhe ata të tre, dikur do dëgjonin lajme jo të mira për shëndetin e prindërve të tyre. Në të gjithë kohët, pavarësisht perandorive, mbretërive e shteteve, prindërit plaken duke u rritur trashëgimtarët e tyre, duke sëmurur përherë e më dendur, por edhe pa u sëmurur, dikur vdesin. Gjithnjë më parë se fëmijët e tyre. Zakonisht, prindërit ikin nga kjo botë përpara fëmijëve...
Ndjeva befas se në rrëfimin e gjallë të Lirës humbiste koha e ngjarjes. E shkuara mongole ngatërrohej me të sotmen e djemve në Amerikë. Fliste për vdekjen si për diçka që kapërcente pa të keq kufij shtetesh që, pashmangshëm, edhe pa vdekjen, dikur, ktheheshin në shkretëtirë, që si vdekja, mërgonte pa teklif në vise e troje krejt të panjohura, pa kritere moshe.
Prej gjithë nxënësve e mësuesve të gjimnazit, pranohej se Lira shkëlqente në lëndët shkencore por, nën zë shtonim se muza e krijimit me të ish treguar ca kurrnace! Edhe pse jo aq sa t'i prishte mesataren e notës së duhur për universitet. Nuk ia dalloja ndërhyrjet në rrëfimin e Khan e, asgjë s'do ndryshoja nëse do kërkoja ligjëratë të drejtë në detajimet tërë ngjyrim. Po i gëzohesha lojës së rrëfimit të saj kësaj telefonate, le të rridhte e derdhej sa më lirshëm, ngjashëm me ngutin e ujrave të virgjër malorë, prurjen e të cilëve më mirë ta masësh kur ashtu të kristaltë e tërë shkumë, zbresin poshtë në fushë, ku shfaqin ëndjen të bëhen lumenj dhe sikur kanë qejf ta vonojnë mbërritjen në det, që i pret ngeshëm e pafundësisht...
Khan, merret vesh, i kish treguar se prindërit e tyre duhej të bënin një orë e gjysëm rrugë, deri tek vendi më i afërm me aparat telefoni. Njeriu i Postës i fuste në zyrë, u bënte vend afër sobës ku zjente samovari dhe, pasi ata e merrnin veten nga i ftohti, u ofronte telefonin.
Gjërat për tu thënë me djemtë mbaronin gjithnjë e më shpejt. Ajo që lusnin e lypnin, të dy palët, ish shëndeti. Kur plaka gjente ndonjë pauzë dhe pyeste sërish për shëndetin e djemve, plaku ia rrëmbente telefonin nga dora, si me përdhunë. "Po ikim ne! Qofshi mirë, për vete dhe për ne. Llafet e kësaj plakës suaj s'mbarojnë kurrë!" Linja binte dhe distanca e shtrinte perandorinë e heshtjes mbi tërë kufijtë që përgjonin kush e di çfarë mes Mongolisë e Amerikës.
Më pas, por jo aq shumë kohë më vonë, veç dy nga tri djemtë shkuan të flisnin me prindërit. Aq e lehtë s'ish por, meqë u desh, sajuan e besuan një si justifikim, për mosardhjen e të tretit. Ka filluar punë tjetër. Se, dihet, këtu punojnë edhe në fundjave! E po mirë. Mbarë tu vejë, ish zëri i babait. Ne kot pyesim, ju jeni tri burra aty. Mos bëni merak për ne...Kemi tërë ata të njohur e të afërm këtu, jo si aty, tërë ditën e tërë natën si ariu në kafaz! Pa folur, kukudhë, deri sa vinte ndonjeri nga ju nga puna. Pas disa orësh niseshit sërish për në punën tjetër. Ose për në shkollat. Këtu ku u kthyem s'ka punë. Këtu njerëzit veç kujtojnë kohët me luftra. Luftrat e vjetra fare të mongolëve të parë kalohen me pak fjalë. Kanë ndodhur luftra të reja, por tjetërkund, jo këtu. As aty ku jeni ju dhe shyqyr që u kemi larg prej tyre...
Të djelën, dy javë më pas, nga ana tjetër e telit dolën sërish vetëm dy nga vëllezërit. Po ata, të radhës më parë. Mungoi prapë i madhi. Prindërit pyetën sërish për të, por me kujdes kësaj radhe. Me zë të ulët, si në merak se, po ta zgjasnin pyetjen për të, mund të ndërpritej linja; ata do ndjeheshin fajtorë; ashtu bëheshin sebep për të mos e marrë vesh nëse i madhi i djemve s'kish ardhur as kësaj here, apo s'i erdhi radha të fliste me ta. Pleqtë e dinin, po të ngulnin këmbë me pyetje, mund të merrnin të njëjtën përgjigje të një jave më parë: edhe kësaj të diele vëllai i madh shkoi në punë.
"Madje, herë tjetër, po të gjejmë ndonjë punë tjetër, mund të vij vetëm njeri prej nesh për të folur me ju. Kush e di, ndonjë ditë mund të mos ketë ngè për të ardhur asnjeri nga ne...Por do t'u themi ne kur...mos bëni merak ju! Ne po, ne kemi merak për ju...
Mirë dè mirë, mjaft edhe sikur njeri nga ju të vijë e të na thotë dy fjalë, aq duam, ne. Deri të mund të hedhim këmbën, ne do vijmë. Në mos të dy, njeri nga ne, çap-a-çup,deri tek posta. Se, pleq jemi apo jo?! Po ju, ejani po mundët...
Udhës për në postë, dhe kthimin për në izbën e tyre, i përfytyroja pleqtë teksa kujtonin ditët e javët tek djemtë. Brenda një dhome arritën të merrnin vesh sa mundën për Amerikën, aq sa nxinte kujtesa e mosha e tyre, brenda asaj kohe që fluturonte. Në televizor nuk mbaronin luftrat dhe lajmet, që pleqtë i merrnin me mend prej figurave në ekran. Nuk shkuan ndërmend ta ulnin zërin e folësve, edhe pse gjuha e tyre u mbeti e ngatërruar dhe pakuptueshme. Thellë në veten e pa-zëshme, mongolët e vjetër ndjeheshin me fat që të tri djemtë ishin aty ku gjithkush do të ëndërronte t'i kish fëmijët e vetë. Ata, si tërë pleqtë e botës në të vërtetë, çmonin si gjëra të sigurta, të sakta si vdekja e shkretëtira, pashmangshëm të vërteta, tërë sa dëgjuan prej gojës së djemve kur ishin atje, dhe sa u thoshin në telefon së fundi.
Në njerën nga të djelat më pas, tek posta kish ardhur vetëm plaku. Ua solli rrotull-rrotull fjalën djemve, u tha se sidosi ata duhet ta dinin se në fund të çdo dite ata të dy ndjeheshin një ditë më shumë pleq, pastaj shtoi se atë ditë plaka e tij dhe nëna e tyre kishte qenë pak pa qejf, që s'kishte ardhur. Ndjehej ca e lodhur, dhe ka hak, e shajtuara. Kjo virane rrugë na i merr frymën gjersa na sjellë tek posta. Pastaj plaku u tha djemve se kish llafe se qeveria do ta mbyllte fare këtë postë telefonike. Ndërtesa e saj e vjetër, si tërë Mongolia, si çdo gjë që lind në këtë dynja, vazhdon të myshket e ndonjë ditë do bjerë vetiu. Qeveria duket s'ka as leverdi, se bëhemi as s'bëhemi nja shtatë-tetë frymë ne që bëjmë telefona me botën!
Ngjante sikur babai kërkoi të justifikonte tek djemtë ardhjen vetëm, teksa këta dyshuan se edhe mund të kishte ndodhur gjë me nënën e tyre. Por, sic edhe meraku i prindit për djalin që mungoi sërish në bisedën telefonike, madje bashkë me djalin e dytë, të tëra mund të ishin pandehma.
Dy javë më pas plaku sërish tha se kish ardhur vetëm, por pak minuta më vonë Khan shpërtheu në të qeshur me gulçe kur përmes linjës dëgjoi zërin e nënës. Prapë, s'gjeti dot asnjë dromcë energjie ta imitonte edhe ai shakanë e babait, pra t'i thoshte se nga pala amerikane vetëm ai, pra vetëm njeri prej të treve kish ardhur. Ai ishte gjithashtu i vetëm, në këtë telefonatë. Si për të vazhduar këtë lojë jo aq të këndshme, por gjithnjë me fund të lumtur, në telefonatën e një muaji më vonë tek posta erdhi vetëm nëna.
Ky rrallim personash në bisedat, e kish një të mire: mund të flisnin më gjatë se kur recpetori duhej të kalonte në pesë duar e veshë, si dikur. Nga Nju Jorku, botë e ngjizur si për të mos fletur kurrë, zëri arrinte gjer në Mongolinë e braktisur, ku një plak dëgjonte me veshët e birit. Zoti dëshmonte për të gjithë atje lart, robi bindej këtu poshtë, duke provuar të lexonte fatin e tij.
"Vetëm unë, nga tri vëllezërit," i kishte treguar Khan, Lirës. Në fund të muajit, pas një mungese të të dy pleqve në dy javët më parë, sërish erdhi vetëm njeri, babai. Pothuaj e dinte se do i flisja vetëm unë dhe se, po të më pyeste, sërish do t'i thosha se dy të tjerët ishin me punë, babai nuk pyeti për dy të tjerët...Dhe as unë s'pyeta për nënën.
Unë, më voglit i tri vëllezërve, po e përballoja i vetëm Amerikën. I fortë, i paepur, never give up thuhet papushim këtu rrotull, por hera-herës rrëmbushesha, më njomej zëri, teksa bëhesha gati tu tregoja prindërve se vëllai i madh kishte vdekur prej kohësh, qysh herën kur mungoi së pari në telefon. Paskësaj kishte vdekur edhe i dyti. Fill më pas, po të arësyetohet veç prej mungesave tekefonike, ka gjasa të ketë dhënë shpirt nëna...
"Vetëm ne të dy kemi mbetur...", do duhej t'i thoshin njeri tjetrit babai plak dhe biri ende i pa rritur për të këmbyer biseda me babain e tij për vdekjen. Merret vesh, asnjëherë nuk folën për këto gjëra. Ishin aq larg sa dukej sikur bëhej fjalë për ca qenie të hershme, thuaj perandorake, të cilat kot t'i zije ngoje. Nuk ktheheshin dot mbrapsht.
Biri, mbase ende s'e dinte që tërë prindërit e kësaj bote i përjetojnë ngjarjet e fëmijëve edhe pa ndodhur, dhe plaku s'ish gati të pranonte se i biri ishte aq i nxënë me jetë sa tashmë arrinte t'j'a fshihte edhe atij lotin për t'ëmën.
Si për ta shtyrë lojën deri sa s'kishte më asnjë rëndësi zbulimi i saj, ranë në një mendje: Meqë e tëra në këtë botë qenkej një lloj përsëritje, edhe ata të dy, si fillues e vazhdues të njeri tjetrit, si at e bir, edhe më rrallë mund të flisnin në telefon. Madje, teksa po ndaheshin, plaku nuk pyeti se kur do flisnin herë tjetër. Djali si për të mos vënë në dyshim gjëra kaq elementare për një prind, as ai nuk e cyti. Nëse do vinte deri tek posta, ai e kishte kollaj ta gjente.
"Khan më tregoi, si për të mos mbajtur asgjë për veten. Ditën që doktori u kish parathënë ç'do ndodhte me jetët e tyre, të tre vendosën që prindërit të mos e shikonin me sy fatin e tyre. Atë natë vendosën t'ua plotësonin atë cfarë ata vetë e kishin lutur: kthimin në dheun e tyre."
Kur ndodhi me të parin, dy vëllezërit e tjerë shkuan ndërmend nisjen e trupit për atje. Por, përse? Veç të shqetësonin prindërit? Pastaj, s'i kishin ende dollarët të paguanin për rrugën, nuk e kishim menduar kaq shtrenjtë largimin vdekur prej Amerikës...Dhe, më tej: do qëndronin me prindërit, a do ktheheshin sërish? E pastaj, ca më tej: do ktheheshim prej varreve, për në në Amerikë, për të vdekur?
Mbase e keqja e parashikuar s'do ndodhte kurrë dhe, sic kur ishte edhe plaka, babai do mund të vazhdonte t'u mburrej fqinjëve, që edhe ata rralloheshin se, shyqyr Zotit, djemtë ishin në Amerikë...
Mund të ndodhte edhe fare ndryshe. Gjer shumë vite e vite më pas, plaku të çapitej deri tek karabinaja e Postës, gjersa ta gjente mbyllur, me shtatë dryna, xhamathyer, dritarembyllur me ca shufra hekuri, mure ronitur dhe çati vithisur. Kush kish ngè e fuqi të pyeste e të gjente zyrat e qeverisë, që mbase s'kishte ngè për funeralet e të mongolëve të vetë. Khan mbase s'do kish kë të pyeste e as të njoftonte ku e për çfarë. Ishte krejt e pritshme që plaku do kthehej në strehën e qëmotshme që, prej frymës së tij, vazhdonte të quhej shtëpi, me bindjen se kur tu bëhej mbarë djemve, së paku më të voglit, që dëgjoi së mbrami në telefon, të vinte deri këtu, për ta parë edhe një herë këtë truall të vjetëruar e rrënuar prej së cilit së paku larguan ata...
"Oh, duket se unë po flas me veten. Ti s'po më dëgjon fare...!"
Lira i tha krejt befas këto fjalë. Nuk pata kohë të reagoja, qoftë edhe me drojtje, si më parë. Linja midis ishte ndërprerë.

Flurudha

Popular posts from this blog

Drejtshkrimi i 1973-shit kërkon redaktim të thellë

Profesor Mehmet Çeliku sjell një studim mbi politikat gjuhësore dhe debatet e sotme mbi rishikimin e standardit të shqipes “Drejtshkrimi i gjuhës shqipe”, 1973 ka nevojë për një redaktim të thellë. Materiali ilustrues duhet zëvendësuar në një masë të konsiderueshme, duke u përditësuar me një material të ri nga stile të ndryshme, duhen hequr shumë shembuj e fjalë periferike që nuk janë të ditës a karakteristike për standardin e si rrjedhim, pa asnjë interes, duhen hequr e zëvendësuar shembujt dhe emërtimet e shumta të politizuara dhe të vjetruara të institucioneve si: kooperativa bujqësore, PPSH, Byroja Politike, Komiteti Qendror, sekretari i parë i Komitetit Qendror të Partisë së Punës së Shqipërisë, sekretari i Komitetit Qendror të Partisë së Punës së Shqipërisë, hidrocentrali “Lenin” ose parulla komuniste “të jetojmë, të punojmë si revolucionarë”, terma gjuhësorë të kapërcyer si nyja e prapme, përemër i pakufishëm, numëror rreshtor etj., në vend të mbaresave shquese …”. Këto janë dis…

Petro Marko dhe Heminguej, nga dy botë të kundërta

Virion Graçi
Tekstet romanore të Petro Markos, i janë nënshtruar diktatit të ashpër redaksional, për pasojë janë tjetërsuar. Kanë ndërhyrë në titujt, duke i rekomanduar lexuesit konotacione të tjera ideo-emocionale, ndryshe nga konceptimi autorial; kanë dërguar në brumatricet e letrës libra të porsabotuar; kanë ndërhyrë në brendinë e veprës duke tjetërsuar personazhe protagonistë duke shfytyruar natyrën e marrdhënieve midis tyre

Për shkak të skualifikimit politiko-policor të Petro Markos në periudhën e totalitaritzmit të shpallur, qëndrimi i kritikës zyrtare dhe institucioneve shtetërore të kulturës ndaj krijimtarisë së tij, në rastet më afirmative ka qenë i cunguar, minimalist; rëndom mbi autorin kanë mbizotëruar ato që Prof. A. Plasari, saktësisht i ka quajtur së fundmi burgjet e padeklaruar të P. Markos… P. Marko, pas traditës tepër modeste e modeleve rrëfimtare anakroniko-anemike të romanit shqip deri atëherë, vitalizoi rrëfimin epik, dëshmoi siguri artistike e mjeshtëri të lartë; ka…

FILOZOFIA E BUKURISË - Isuf Luzaj

Fragmente nga libri Filozofia e bukurisë
Bukuria është ajo e vërtetë që u pëlqen të gjithëve, pa pasur ata konceptin e së vërtetës logjike. Nga të gjitha magjitë, kjo është më e sinqertë: Gjykimi i shijes është i pavarur nga koncepti përkufizues i perfeksionit, sepse, kur një objekt deklarohet i pëlqyer, i bukur, me të gjitha endjet e ëndërrimit, kurrë s’është i qartë, i pastër, as i sigurt, pa asnjë përse! Shija fiton shumë kur bashkohet me estetikë, me intelekt aq më mirë, saqë pranohet nga të gjithë pa dhënë shpjegim, pa dhënë arsye, sepse s’ka rregulla, s’ka ligje që të përcaktojnë se çfarë është e bukura. Një këngë? Një pikturë? Një lule? Një flutur? Ç’është bukuria? Dhe përse është ashtu? Për ngjitje shpirtërore në sfera ekstaze, për lutje para altarit, përgjunjjeje namazi, që i flasin misterit gjithë popujt një gjuhë? Bukuria dhe sublimja vijnë në ujdi, janë mrekulli që vënë paqe midis perëndive.
Bukuria që frymëzon poetin ngjan të jetë përfaqësuese absolute e një koncepti të pakuf…